پرسش «نخست وزیر انگلیس در زمان انقلاب ایران چه کسی بود؟» یکی از سوالات پرتکرار در تحلیل روابط تاریخی ایران و بریتانیاست. پاسخ دقیق و مستند این است که در مقطع وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، جیمز کالاهان (James Callaghan) به عنوان نخست وزیر بریتانیا در قدرت قرار داشت.
کالاهان از چهره های برجسته حزب کارگر بریتانیا بود که از سال ۱۹۷۶ تا مه ۱۹۷۹ نخست وزیری این کشور را بر عهده داشت. پیروزی انقلاب ایران در بهمن ۱۳۵۷ (فوریه ۱۹۷۹) دقیقاً در دوره ای رخ داد که دولت او همچنان اداره امور بریتانیا را در دست داشت و هنوز تغییر قدرت به دولت محافظه کار صورت نگرفته بود.
جایگاه تاریخی دولت کالاهان هم زمان با انقلاب ۱۳۵۷
دوره نخست وزیری جیمز کالاهان با تحولات بین المللی حساسی همراه بود. بریتانیا در دهه ۱۹۷۰ با مشکلات اقتصادی داخلی، کاهش نفوذ جهانی و بازتعریف نقش خود در خاورمیانه مواجه بود. انقلاب ایران به عنوان یکی از مهم ترین رویدادهای ژئوپلیتیکی قرن بیستم، مستقیماً در همین بستر زمانی رخ داد.
در زمان سقوط حکومت پهلوی و بازگشت امام خمینی به ایران، دولت کالاهان تلاش می کرد میان حفظ منافع سنتی بریتانیا در منطقه و پذیرش واقعیت های جدید سیاسی توازن برقرار کند. این موضوع باعث شد سیاست لندن نسبت به ایران محتاطانه، غیرمداخله جویانه و تا حد زیادی مبتنی بر رصد تحولات باشد.
- سال آغاز نخست وزیری: ۱۹۷۶
- سال پایان نخست وزیری: ۱۹۷۹
- هم زمانی با انقلاب ایران: بهمن ۱۳۵۷
مارگارت تاچر و پایان دولت کالاهان پس از انقلاب ایران
برای درک دقیق تر پاسخ به سوال اصلی، لازم است تمایز زمانی روشنی میان دولت جیمز کالاهان و جانشین او ایجاد شود. مارگارت تاچر که اغلب نامش در تحلیل های سیاسی دهه ۱۹۸۰ مطرح می شود، در زمان وقوع انقلاب ایران هنوز به مقام نخست وزیری نرسیده بود.
انتخابات سراسری بریتانیا در مه ۱۹۷۹ برگزار شد؛ یعنی چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران. در این انتخابات، حزب محافظه کار به رهبری تاچر پیروز شد و او رسماً به عنوان نخست وزیر جدید بریتانیا معرفی گردید. بنابراین هرگونه نسبت دادن تحولات انقلاب ایران به دولت تاچر از نظر زمانی نادرست است.
تفاوت رویکرد بریتانیا قبل و بعد از تغییر نخست وزیر
دولت کالاهان و دولت تاچر از نظر رویکرد سیاسی و بین المللی تفاوت های بنیادینی داشتند. در حالی که دولت کارگر کالاهان بیشتر بر مدیریت بحران و ثبات تمرکز داشت، دولت محافظه کار تاچر سیاست خارجی فعال تر و ایدئولوژیک تری را دنبال کرد که آثار آن در سال های بعد، به ویژه در دوران جنگ سرد، نمایان شد.
به همین دلیل، در بررسی تاریخی این موضوع باید تأکید کرد که:
- انقلاب ایران در دوران نخست وزیری جیمز کالاهان رخ داد.
- مارگارت تاچر پس از انقلاب و در فضایی جدید قدرت را در بریتانیا به دست گرفت.
- تصمیمات و واکنش های اولیه لندن نسبت به انقلاب، محصول دولت کالاهان بود.
جمع بندی تحلیلی درباره نخست وزیر انگلیس در زمان انقلاب ایران
از منظر تاریخی و تحلیلی، پاسخ به این پرسش کاملاً روشن است. نخست وزیر انگلیس در زمان انقلاب ایران، جیمز کالاهان بود. او در حساس ترین مقطع تغییر نظام سیاسی ایران، مسئول هدایت سیاست های بریتانیا به شمار می رفت.
شناخت این واقعیت به تحلیل گران کمک می کند تا مواضع بریتانیا در برابر انقلاب اسلامی ایران را دقیق تر بررسی کرده و آن را در چارچوب شرایط سیاسی، اقتصادی و بین المللی اواخر دهه ۱۹۷۰ تحلیل کنند؛ دوره ای که بریتانیا بیش از هر زمان دیگری در حال تطبیق خود با نظم جدید جهانی بود.
دیگر عکس های جیمز کالاهان
نظرات کاربران