اخراج مهاجران افغان از ایران؛ پیامدها، واقعیت‌ها و راهکارهای هوشمندانه برای بازار کار و اقتصاد ۱۴۰۴

بررسی اخراج مهاجران افغان از ایران؛ پیامدها، واقعیت ها و راهکارهای هوشمندانه برای بازار کار و اقتصاد ۱۴۰۴

دلایل رسمی اخراج مهاجران افغان از ایران

دولت ایران سه استدلال رسمی برای اخراج سریع مهاجران افغانستانی مطرح کرده است:

• صیانت امنیتی پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل
• آزاد شدن فرصت های شغلی برای ایرانیان
• کاهش فشار بر خدمات عمومی شهری و روستایی

اما بررسی دقیق داده ها نشان می دهد هیچ کدام از این استدلال ها در تحلیل آماری و اقتصادی، پایدار نیستند.

نقش مهاجران افغان در اقتصاد و بازار کار ایران

در طول چهار دهه گذشته، پیوند عمیقی میان ایران و افغانستان شکل گرفته است. با جمعیتی تخمینی ۶ تا ۷ میلیون نفری، مهاجران افغان نه تنها بار انسانی و اجتماعی بلکه ستون نامرئی بازار کار یدی ایران محسوب می شوند.

این مهاجران طی سال ها بخش عظیمی از پروژه های ساختمانی، خدمات شهری، کشاورزی و صنایع کوچک را به دوش کشیده اند. خروج بی برنامه آنها می تواند شوک شدید به بخش هایی وارد کند که نیروی کار ایرانی تمایل یا توان جایگزینی سریع در آنها را ندارد.

پیامدهای جنگ؛ موج اخراج و واقعیت میدانی

پس از درگیری ایران و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴، امنیت داخلی در اولویت قرار گرفت و موج اخراج گسترده اتباع افغانستانی آغاز شد. طبق آمارهای بین المللی، در کمتر از چند ماه بیش از ۴۵۰ هزار مهاجر اخراج شدند و جمع کل خروج ها از ابتدای سال به بیش از ۹۰۰ هزار نفر رسید.

بر خلاف شعارهای رسمی درباره «اخراج اتباع غیرقانونی»، حتی اتباع مجاز افغان هم با مشکلاتی نظیر قطع سیم کارت، بازداشت اتفاقی و سختگیری های ناگهانی مواجه شدند. این رخدادها علاوه بر جنبه انسانی، ریسک افزایش تنش های اجتماعی و اقتصادی را بالا برد.

ستون های حیاتی اقتصاد: صنعت ساختمان، خدمات شهری و کشاورزی

بررسی داده های بازار کار سال ۱۴۰۳ نشان می دهد:

• ۶۲ تا ۶۸ درصد نیروی کار شاغل در صنعت ساختمان و پروژه های عمرانی، افغانستانی هستند.
• در خدمات شهری (پاک سازی، بازیافت، جمع آوری زباله)، حضور این مهاجران بسیار بالاست.
• بخش بزرگی از نیروی کشاورزی فصلی و کارهای پرفشار و کم مزد، توسط افغان ها انجام می شود.
• در صنایع کوچک (نساجی، کوره های آجرپزی، سفالگری)، سهم این نیرو گاه به ۳۰ تا ۳۴ درصد می رسد.

دلیل این سهم بالا نه فقط دستمزد کمتر، بلکه مهارت تجربی، استقامت، و تمایل به کارهای سخت و شبانه است که نیروی کار داخلی کمتر به آنها روی خوش نشان می دهد.

آیا خروج گسترده مهاجران مشکل اشتغال ایرانیان را حل می کند؟

پایش بازار کار نشان می دهد میانگین دستمزد روزانه کارگران ساختمانی اگرچه رشد داشته، اما همچنان با تورم هماهنگ نیست و نرخ مشارکت اقتصادی به ۴۰ درصد کاهش یافته است؛ یعنی بخشی از جمعیت فعال به کل از بازار کار خارج شده اند.

مطالعات مدل تعادل عمومی اقتصاد ایران نشان می دهد:

• خروج هر ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار کارگر مهاجر، سرمایه گذاری عمرانی را نزدیک به یک درصد کاهش می دهد.
• تورم مصالح ساختمانی در سال اول تا ۳.۵ درصد افزایش می یابد.
• تولید کل اقتصاد هم تا ۰.۷ درصد ممکن است کاهش پیدا کند.
• افزایش بیکاری ایرانیان ناچیز است (کمتر از ۰.۲۵٪) و این سیاست تاثیر معناداری بر رفع بیکاری ندارد.

این داده ها نشان می دهد استدلال رفع بیکاری با اخراج مهاجران پایه ای ندارد و تنها فشار بر قیمت ها و رکود را تشدید می کند.

پیامدهای اجتماعی و خدماتی اخراج مهاجران

اخراج گسترده کارگران مهاجر باعث اختلال جدی در خدمات شهری و افزایش هزینه های مربوط به پاک سازی و پسماند شده است. در برخی شهرها، به خاطر کمبود پاکبان مهاجر، زباله ها سریع تر جمع نمی شود و خدمات شهری دچار اختلال شده است.

در مزراع کشور نیز کمبود نیروی فصلی باعث تهدید برداشت برخی محصولات و فشار اضافی به کشاورزان شده است.

راهکارهای هوشمندانه و مبتنی بر داده

راه حل اصلی نه در اخراج ناگهانی، بلکه در سیاست گذاری هوشمند و شناسنامه دار کردن مهاجران است. راهکارهای پیشنهادی عبارتند از:

• پیاده سازی کارت هوشمند مهاجرت برای شناسایی و مدیریت شفاف
• استفاده از سهمیه بندی شغلی مبتنی بر امتیاز مهارت و صدور مجوز موقت برای مشاغل کم تقاضا
• تشویق بیمه مشارکتی کارگران مهاجر با کمک دولت و نهادهای بین المللی
• ایجاد شرکت های تعاونی دوملیتی و طرح های آموزشی-فنی برای ارتقای مهارت کارگران مهاجر
• راه اندازی مدارس فنی حرفه ای با تعهد خدمت در پروژه های عمرانی کشور

با اجرای این راهکارها، هم دغدغه های امنیتی و اقتصادی تا حد زیادی رفع می شود و هم بهره وری و کیفیت زندگی بالا می رود.

جمع بندی: ضرورت سیاست گذاری داده محور در حوزه مهاجرت

اخراج شتاب زده مهاجران افغان، مشکلات اقتصاد و بازار کار ایران را حل نمی کند و چه بسا آسیب های بلندمدت به بخش هایی برساند که بیشتر از همه به نیروی انسانی کم هزینه و پرتلاش نیازمند است. راه پیش رو استفاده از اطلاعات دقیق، مدیریت هوشمند و بهره برداری بهینه از فرصت های مهاجرت با رعایت اصول انسانی، امنیتی و توسعه ای است.