آیا کشت هندوانه دلیل اصلی کمبود آب است؟ هر کیلو هندوانه ۳۰۰ لیتر آب مصرف میکند

آیا کشت هندوانه دلیل اصلی کمبود آب است؟

در سال های اخیر، بارها نام هندوانه در فهرست محصولات آب بر ایران مطرح شده و سردمدار بحث ها درباره بحران آب قرار گرفته است. بسیاری این سؤال را دارند که آیا واقعاً کاشت هندوانه علت اصلی کمبود آب کشور است و چرا همواره تاکید می شود هر کیلو هندوانه حدود ۳۰۰ لیتر آب لازم دارد؟ این نگرانی ریشه در حقایق مصرف آب کشاورزی دارد، اما جزئیات و تحلیل دقیق تر نشان می دهد موضوع پیچیده تر از آن است که در شبکه های اجتماعی بازتاب داشته است.

آب بر بودن؛ نگاهی عمیق تر

آب بر بودن یک محصول کشاورزی معمولاً از دو زاویه بررسی می شود. نخست اینکه برای تولید هر کیلوگرم از یک محصول، چه میزان آب مصرف می شود؛ این شاخص همان چیزی است که اغلب در رسانه ها درباره هندوانه تکرار می شود. اما زاویه دوم سطح زیرکشت هر محصول در کشور و مجموع میزان آب مصرفی سالانه آن است، که برآیند مصرف منابع را مشخص می کند. در نتیجه داشتن نگاهی دقیق تر به این دو وجه، قضاوت درباره نقش هندوانه در کم آبی را علمی تر و واقع بینانه تر می سازد.

مصرف آب هندوانه در مقایسه با محصولات پرمصرف

آمارها نشان می دهد تولید هر کیلو هندوانه بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ لیتر آب مصرف دارد و متوسطی حدود ۳۰۰ لیتر مبنای محاسبات است. این مقدار نسبت به برخی محصولات کمتر اما نسبت به برخی دیگر بالاتر است. به عنوان مثال، نی شکر با مصرف بیش از ۳۲,۰۰۰ متر مکعب آب در هر هکتار، خرما با حدود ۱۹,۰۰۰، انار با ۱۴,۸۰۰، یونجه با ۱۳,۳۰۰ و چغندر قند با بیش از ۱۱,۶۰۰ متر مکعب در هر هکتار، جزو محصولاتی هستند که میزان آب بری آنها بسیار بیشتر از هندوانه است. حتی گندم و جو، محصولات استراتژیک ایرانی، نیز اعداد مصرف آب بالاتری دارند، به ویژه آن که سطح زیر کشت آن ها در کشور بسیار گسترده تر از هندوانه است.

در مجموع سالانه سطح زیر کشت هندوانه حدود ۷۴ هزار هکتار است که عددی به مراتب کمتر از سطح زیرکشت محصولاتی مانند گندم (با بیش از ۱/۹ میلیون هکتار) به حساب می آید. براساس داده های وزارت کشاورزی، تولید سالانه هندوانه به حجم ۳ تا ۴ میلیون تن می رسد و کل آب مورد نیاز سالانه برای این میزان کشت، حدود ۳۵۰ میلیون مترمکعب برآورد می شود. این رقم در مقایسه با ۱۰ میلیارد مترمکعب آب مختص به کشت گندم رقم ناچیزی است و حتی نمی توان آن را در فهرست اصلی ترین مصرف کنندگان آب کشور قرار داد.

موضوع صادرات و آب مجازی در بحران آب ایران

دغدغه مهم تر در زمینه هندوانه، موضوع صادرات آب مجازی است. آمار گمرک و گزارش های سال های اخیر نشان می دهد ایران یکی از بزرگترین صادرکنندگان هندوانه در جهان است. سالانه بیش از ۷۰۰ هزار تن هندوانه به کشورهای مختلف از جمله ترکیه، روسیه، امارات و کشورهای اروپایی صادر می شود. پژوهشگران معتقدند با صدور این محصولات، آب پنهان کشور نیز صادر می شود که بر بحران آب دامن می زند. طبق بررسی ها، فقط در یک سال گذشته بیش از ۱۸۷ میلیارد لیتر آب توسط صادرات هندوانه ایران به دیگر کشورها انتقال یافته است. همچنین، بخش بزرگی از هندوانه ایران در استان های گرم و کم آب – از جمله سیستان و بلوچستان، جنوب کرمان، خوزستان و هرمزگان – تولید می شود و صادر شدن آن ها نگرانی هایی در خصوص کاهش منابع آب زیرزمینی خلق کرده است.

درحالی که صادرات محصولات کشاورزی همیشه یک مزیت اقتصادی محسوب می شود و صرفاً نمی توان اهمیت آن را نادیده گرفت، اما در شرایط بحرانی آب، صادرات حجیم محصولاتی که برای رشد وابستگی شدیدی به منابع آبی دارند می تواند آثار منفی بزرگی داشته باشد و باید مورد تدبیر و مدیریت جدی قرار بگیرد.

علت های اصلی بحران آب؛ فراتر از هندوانه

بر اساس بیانیه های کارشناسان حوزه آب و کشاورزی، کشت هندوانه سهم کمی در بحران فعلی آب دارد. دلیل اصلی بحران آب در ایران، بهره وری پایین آبیاری، هدررفت بالا، و ضعف فناوری های نوین در مدیریت منابع آب است. آمارها نشان می دهد بیش از ۹۰ درصد کل آب مصرفی کشور صرف کشاورزی می شود و متأسفانه بیش از ۶۵ درصد این آب به دلیل آبیاری سنتی و مدیریت نشدن، اتلاف می شود. همچنین، برای تولید ۱,۰۰۰ لیتر آب، کمتر از ۹۰۰ گرم محصول برداشت می شود، درحالی که میانگین جهانی این عدد بیش از ۳,۰۰۰ گرم است.
به همین دلیل، تمرکز برکاهش مصرف آب در کشت همه محصولات، تغییر الگوی کشت، ارتقای شیوه های آبیاری و مهندسی نوین آبیاری (فشار، قطره ای و…) باید راهبرد اصلی باشد نه محدود کردن تولید هندوانه.

اصلاح شیوه کشت و مدیریت مصرف آب در هندوانه

کارشناسان توصیه می کنند برای کاهش مصرف آب، علاوه بر استفاده از روش های نوین آبیاری مانند تیپ و قطره ای، می توان از روش های بومی و سنتی که ریشه در تاریخ کشاورزی ایران دارد استفاده کرد. ارزشمندترین این روش ها، کشاورزی به شیوه دیم است که در برخی مناطق ایران همچنان رایج است و در آن، تنها از رطوبت بارندگی (بدون آبیاری اضافه) برای پرورش هندوانه بهره می گیرند. در مناطقی مانند خراسان جنوبی یا قائنات نیز، استفاده از بندسار و شیوه های ذخیره آب در خاک، مصرف آب را به شدت کاهش می دهد. پیوندزدن دانه هندوانه با گیاه خارشتر، با ریشه های بسیار عمیق، نوعی تکنیک سنتی بوده که در گذشته کارآمدی بالایی داشته و باید دوباره احیا شود.

همچنین کشت هندوانه در مناطق جنوبی ایران معمولاً همزمان با بارش های زمستانه و آغاز بهار انجام می شود تا کمترین فشار بر منابع آب وارد شود. بدین ترتیب، مدیریت الگوی زمانی کشت و استفاده علمی از فصل بارش می تواند مصرف آب این محصول را کاهش داده و فشار بر منابع محدود کشور را کم کند.

جمع بندی و چشم انداز آینده

تمامی آمار و شواهد کارشناسی نشان می دهد هندوانه، گرچه در هر کیلو نسبت قابل توجهی آب مصرف می کند اما عامل اصلی بحران آب ایران نیست. مشکل اساسی کمبود آب در کشور ما به عواملی چون شیوه های نادرست آبیاری، نبود فناوری های نوین، فقدان بهره وری مناسب در حوزه کشاورزی و البته صادرات بی محابای محصولات آب بر بازمی گردد. عدم مدیریت صحیح کشت محصولات استراتژیک مانند گندم و گسترش غیر علمی سطح زیرکشت آن ها، به مراتب بحران کم آبی را تشدید می کند.

بنابراین، برای مهار بحران آب، جلوگیری از صادرات بدون برنامه هندوانه، بهره گیری از شیوه های نوین آبیاری، تغییر الگوی کشت متناسب با اقلیم و افزایش بهره وری آب، باید در اولویت برنامه ریزی های ملی قرار گیرد. هندوانه اگر به صورت بهینه تولید و مدیریت شود، تهدیدی برای منابع آبی کشور نخواهد بود، اما اگر بی برنامگی و صادرات در شرایط بحرانی ادامه یابد، همین محصول جذاب نیز به یکی از عوامل تشدیدکننده بحران کم آبی بدل خواهد شد.