آیا جنگ در ایران حتمی است اگر توافق هسته ای با آمریکا انجام نشود؟ | بررسی سناریو های امنیتی
وضعیت مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا در خصوص توافق هسته ای، بسیار پیچیده و حساس شده است. روندی که روزی رو به جلو می رفت، اکنون در سطحی متشنج قرار دارد و آینده آن در هاله ای از ابهام قرار گرفته است. سؤال اصلی این است: اگر توافق انجام نشود، آیا خطر جنگ در ایران جدی خواهد بود؟
شیطان در جزئیات: بن بست در مذاکرات
اگرچه تا مدت کوتاهی پیش، اخبار از پیش رفت مذاکرات خبر می داد، اما پس از سفر رئیس جمهور آمریکا به منطقه، اوضاع به کلی تغییر کرد. اعلام موضع تند آمریکا مبنی بر عدم پذیرش حتی غنی سازی یک درصد در ایران، با پاسخ قاطع ایران مبنی بر اینکه “غنی سازی خط قرمز” است، پایانی بر فضای خوش بینانه مذاکرات گذاشت.
رهبر انقلاب نیز به صراحت گفتند که: «گمان نمی کنیم به نتیجه برسد» و تأکید کردند «اینکه آمریکا بگوید به ایران اجازه غنی سازی نمی دهیم، غلط زیادی است». این تنش ها تحلیلگران را به سمت بررسی سناریوهای جدید سوق داده است.
غنی سازی اورانیوم؛ کلید اختلاف
قاسم محبعلی، دیپلمات پیشین، معتقد است که غنی سازی به عنوان مسئله ای حیثیتی برای ایران مطرح است. به گفته وی:
«ایران احساس می کند اگر از غنی سازی صرف نظر کند، یک شکست بزرگ را پذیرفته و ۲ تریلیون دلار هزینه و ده ها سال برنامه ریزی هدر رفته است.»
وی تاکید می کند که تا زمان شکسته نشدن بن بست غنی سازی، نه تنها توافق، بلکه کاهش تحریم ها نیز ممکن نخواهد بود؛ حتی در صورت توافق، اگر تحریم ها فراتر از موضوع هسته ای باشند، برداشته نخواهند شد.
مکانیزم ماشه و کابوس بازگشت تحریم ها
یکی از خطرناک ترین تبعات خروج احتمالی ایران از مذاکرات، می تواند فعال سازی مکانیزم ماشه باشد. این مکانیسم می تواند منجر به بازگشت همه تحریم های بین المللی علیه ایران شود و زمینه را برای توجیه اقدامات نظامی احتمالی، همانند تجربه عراق در دهه ۱۳۸۰ فراهم نماید.
احتمال جنگ؟ سناریوهای محتمل
- سناریوی اول: دستیابی به توافق
در این سناریو، دو طرف با پذیرش واقعیت ها و اتخاذ استراتژی برد-برد، به تفاهم می رسند؛ حتی اگر توافق کامل نباشد، یک چارچوب موقتی برای ادامه تعاملات باقی خواهد ماند. - سناریوی دوم: خروج ایران از مذاکرات
این سناریو پیچیده ترین مسیر را دارد. خروج از مذاکرات ممکن است مکانیزم ماشه را فعال کرده و تحریم های فلج کننده ای را به ایران بازگرداند. این اتفاق می تواند کشور را در آستانه شورش های اقتصادی و تنش های سیاسی داخلی قرار دهد. - سناریوی سوم: جنگ محدود هدفمند
اگر فضا به سمت اقدام نظامی سوق داده شود، احتمالاً با درگیری محدود و هدفمند از سوی اسرائیل یا آمریکا به بهانه تهدید هسته ای مواجه خواهیم شد. تأسیسات هسته ای یا اقتصادی می تواند هدف قرار گیرد. - سناریوی چهارم: استراتژی “نه جنگ نه صلح”
برخی کارشناسان معتقدند حتی در صورت شکست مذاکرات، طرفین ترجیح می دهند موقتاً تنش را مدیریت کرده و به وضعیتی مشابه دوران قبل از برجام بازگردند. اما محبعلی معتقد است که شرایط به قدری حساس شده که دیگر نمی توان به “نه جنگ نه صلح” دل بست.
آیا ایران باید ریسک جنگ را بپذیرد؟
پاسخ کوتاه این است: خیر. محبعلی تاکید می کند: «هیچ کشوری نباید خودش را داوطلبانه در معرض حمله قرار دهد، زیرا هزینه جنگ، حتی محدود، بسیار سنگین خواهد بود. اگر اتفاقی بیفتد، مسئولیت پذیری از سوی طراحان فعلی سیاست هسته ای ایران بسیار بعید است».
نتیجه گیری: راه حل نهایی چیست؟
دیپلماسی، تعامل هدفمند و کاهش تنش همچنان بهترین مسیر برای عبور از بحران هسته ای ایران است. پافشاری بر غنی سازی بدون بهره برداری واقعی، بیشتر حیثیتی است تا استراتژیک. با درنظر گرفتن منافع ملی، باید دید آیا گزینه ای واقع بینانه وجود دارد که امنیت، صلح و منافع اقتصادی ایران را تضمین کند؟ پاسخ این سؤال در گام های بعدی تیم مذاکره کننده مشخص خواهد شد.
در چشم انداز کنونی، اگر توافقی صورت نگیرد، احتمال جنگ یا تشدید تحریم ها بسیار بالا خواهد بود. به همین دلیل، تصمیم گیری در سطح کلان باید بر اساس واقع گرایی، تحلیل هزینه-فایده و مسئولیت پذیری در برابر ملت اتخاذ شود.
نظرات کاربران