اتهامات اخیر علیه جمهوری آذربایجان
در هفته های اخیر، کامران غضنفری، نماینده تهران، با صراحت مدعی شد که پهپادهای اسرائیلی از آسمان باکو به خاک ایران حمله می کنند و الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان، طرح براندازی و تجزیه ایران را دنبال می کند. هم زمان او به نقش موساد در ترورهای اخیر و دخالت علی اف در پرونده شهادت رئیسی اشاره داشت. این ادعاها از سوی آذربایجان رد شده اما بازتاب گسترده ای در فضای سیاسی و افکار عمومی ایران یافته است.
نقش زبان بدن و حساسیت دیپلماسی
هم نشینی و برخوردهای سران ایران و آذربایجان هم به شدت زیر نظر تحلیل گران قرار گرفت. در عکس هایی که طی دیدار پزشکیان و علی اف منتشر شد، زبان بدن دو طرف به نمادی از پیچیدگی روابط بدل شد؛ چراکه در فضای تنش آلود فعلی، حتی ژست دیپلماتیک و نوع نشستن ارزش سیاسی پیدا می کند و می تواند برداشت های متعارضی ایجاد کند. در دیپلماسی مدرن، رفتارهای غیرکلامی، بخشی از ادبیات قدرت محسوب می شوند و در شرایط تنش با کشورهای همسایه، نمادها اهمیت دوچندان پیدا می کنند.
گمانه زنی درباره همکاری باکو و تل آویو
همزمان با جنگ ۱۲ روزه اخیر، شایعات و گزارشاتی در رسانه ها و محافل امنیتی ایران منتشر شد که نشان از ورود پهپادها و جنگنده های اسرائیلی از مرز آذربایجان به شمال ایران داشت. برخی منابع تاکید کردند اسرائیل بدون استفاده از خاک جمهوری آذربایجان قادر به هدف گیری شرق ایران نیست. حتی زمزمه هایی درباره نقش آذربایجان در سانحه بالگرد رئیس جمهور ایران مطرح شد. گرچه این ادعاها تأیید رسمی نیافته اند، اما بازتاب وسیع شان نشانه ای از بدبینی عمیق نخبگان ایرانی به روابط باکو – تل آویو است.
تاریخچه روابط عمیق باکو و اسرائیل
آذربایجان نزدیک ترین روابط را در میان همسایگان ایران با اسرائیل دارد. الهام علی اف در سال ۲۰۰۹ این رابطه را “کوه یخی با نه دهم پنهان زیر آب” توصیف کرد. میزان خرید تسلیحات، پروژه های مشترک، سفرهای سطح بالا مانند سفر نخست وزیر و رئیس رژیم صهیونیستی به باکو، افتتاح سفارت آذربایجان در اسرائیل، و مشارکت اقتصادی در پروژه هایی چون میدان گازی تامار، ده ها شرکت اسرائیلی فعال در آذربایجان و صادرات نفت، عمق این رابطه را مستند می سازد. ۶۹ درصد واردات نظامی آذربایجان از اسرائیل و ایفای نقش اسرائیل در جنگ قره باغ این هم پوشانی استراتژیک را کاملاً نمایان می کند.
گزارش های میدانی و سابقه امنیتی
رسانه هایی چون الجزیره و پژوهشگران قفقاز اشاره کرده اند که نیروهای مرزبانی و مردم شهرهای شمال غرب ایران، عبور پهپادها و جنگنده هایی با مبدا جمهوری آذربایجان را گزارش داده اند. این تحرکات با احتمال عبور پرنده های اسرائیلی از دریای خزر و ورود به آسمان ایران هم راستا شده است. پیشینه ماجرا به سال ها قبل و حتی به گفته منابعی در گزارش رویترز در سال ۲۰۱۲، به تلاش اسرائیل برای استفاده از پایگاه های هوایی آذربایجان جهت حمله به ایران بازمی گردد.
پاسخ باکو و مواضع رسمی
مقامات جمهوری آذربایجان همواره ادعاهای استفاده اسرائیل از خاک و آسمان کشورشان را قاطعانه رد کرده اند و بر موضع خود مبنی بر عدم اجازه به کشور ثالث برای عملیات علیه همسایگان تاکید داشته اند. جیحون بایراموف، وزیر امور خارجه این کشور، مشخصاً تاکید کرده که اجازه هیچ عملیات نظامی علیه ایران از خاک آذربایجان داده نخواهد شد. سخنگوی وزارت خارجه و الهام علی اف نیز هرگونه نقش آفرینی همسویی با اسرائیل را نادرست و بی اساس خوانده اند.
ایران در حالت پیگیری و انتظار
تهران فعلاً تکذیب باکو را تایید یا رد نمی کند؛ پرونده باز است و موضع رسمی “در حال پیگیری و تحقیق” باقی مانده است. مهدی سبحانی، سفیر ایران در ارمنستان، تصریح کرد که در انتظار نتیجه تحقیقات درباره استفاده پهپادهای اسرائیلی از آسمان آذربایجان هستند. در مکالمه تلفنی اخیر بین دو رئیس جمهور، علی اف بار دیگر نقش کشورش را منکر شده اما ایران تاکید دارد که رفتار آذربایجان به دقت رصد می شود و باز ماندن این پرونده نشانه ای از بی اعتمادی عمیق است.
ابعاد حقوقی و دیپلماتیک موضوع
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، بر اساس حقوق بین الملل، استفاده از قلمرو کشورهای همسایه برای اقدامات نظامی را قویاً رد کرده و افزود «ما در وزارت خارجه به طور جدی پیگیر این موارد هستیم.» وی تاکید کرد که انواع گمانه زنی ها و گزارش ها را با کشورهای منطقه در میان گذاشته اند اما تأکید همه بر عدم همکاری با اسرائیل بوده است. با این حال، ایران نه قبول می کند تکذیبیه آذربایجان را کافی بداند و نه آن را علناً رد می کند؛ بلکه تداوم تحقیقات و آماده نگه داشتن واکنش نشان دهنده این است که موضوع اهمیت راهبردی دارد.
چشم انداز آینده؛ مسیر روابط ایران و آذربایجان
برآیند شرایط نشان می دهد که فاصله میان اعتماد و بدبینی در روابط تهران و باکو عمیق تر شده است. گرچه تاکنون نشانه قطعی دال بر نقش مستقیم آذربایجان در تجاوز نظامی اسرائیل ارائه نشده اما عمق همکاری های امنیتی و اقتصادی باکو-تل آویو، ایران را به پیگیری دقیق تر سوق داده است. جمهوری آذربایجان در تلاش است ظاهر بی طرفی خود را حفظ کند؛ اما به نظر می رسد در فضای متشنج منطقه، هر رفتار و حرکت کوچکی می تواند پیامدهای بزرگ تری به دنبال داشته باشد. تهران با لحن رسمی پرونده را باز نگه داشته و هم زمان، هشدار می دهد که رفتار باکو زیر ذره بین است.
نظرات کاربران