فروش پلاسما جایگزین اهدای پلاسما شد! آیا این کار درستی است؟
پلاسما، مایع حیاتی موجود در خون انسان، امروز به کانونی از بحث های داغ پزشکی، اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است. در سال های اخیر، با رشد روزافزون نیاز به داروهای مشتق از پلاسما مانند آلبومین، IVIG و فاکتورهای انعقادی، صنعت جمع آوری پلاسما بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. اما آیا پرداخت پول به اهداکنندگان پلاسما و تبدیل آن به عمل تجاری، گامی در مسیر درست است یا تهدیدی برای کرامت انسانی و نظام سلامت کشور؟
اهدا یا فروش پلاسما؟
تا چند دهه پیش، فرآیند اهدای پلاسما در قالب اقدامی داوطلبانه و انسان دوستانه صورت می گرفت، اما اخیراً با ورود بخش خصوصی و پرداخت های نقدی به اهداکنندگان، فضای جدیدی ایجاد شده است. برخی آن را نوعی حمایت اقتصادی از اهداکننده می دانند، اما منتقدان هشدار می دهند که این موضوع می تواند تبدیل به پلاسمافروشی یا حتی تجارت اعضای بدن شود.
موافقان چه می گویند؟
احمد قویدل، مشاور کانون هموفیلی، از مدافعان این رویکرد است. او باور دارد که با توجه به کمبود منابع خونی کشور، داشتن مراکز خصوصی که اقدام به پرداخت پول به اهداکنندگان می کنند، می تواند به ما کمک کند تا داروهای حیاتی را در داخل تهیه کنیم:
«در کشورهای پیشرفته مانند آمریکا و آلمان، پرداخت مبلغی معین برای اهدای پلاسما امری طبیعی است. فرد، وقت و انرژی خود را صرف این کار می کند و پرداخت به او، نوعی “جبران خدمت” محسوب می شود.»
براساس گزارش ها، ایران سالانه حدود ۶۰۰ هزار لیتر پلاسما نیاز دارد و نیمی از این مقدار از طریق اهدای داوطلبانه تأمین می شود. بنابراین استفاده از مکانیزم پرداختی برای جذب پلاسما، به ویژه در شرایط تحریم دارویی و دلاری، منطقی به نظر می رسد.
مخالفان چه می گویند؟
در سوی دیگر این بحث، دکتر علی اکبر پورفتح الله، رئیس سابق سازمان انتقال خون، موضوع را از زاویه کرامت انسانی و اخلاق بررسی می کند:
«انسان کالا نیست. فروش پلاسما به مثابه خرید و فروش بخشی از بدن است. این مسیر، جامعه را به سمت مصرف گرایی انسانی سوق می دهد و حس نوع دوستی را تضعیف می کند.»
او تاکید می کند که اهدای داوطلبانه روحیه کمک به همنوع را در جامعه تقویت کرده و سرمایه اجتماعی کشور محسوب می شود. همچنین معتقد است که نظارت ناکافی در برخی مراکز خصوصی باعث شده افراد بیش از حد مجاز پلاسما اهدا کنند که می تواند سلامت آن ها را تهدید کند.
پشت پرده های اقتصادی صنعت پلاسما
بازار داروهای مشتق از پلاسما در ایران بیش از ۶ هزار میلیارد تومان ارزش دارد. برخی کارشناسان اعتقاد دارند که فشارهایی برای ترجیح دادن مدل خرید و فروش پلاسما نسبت به اهدای داوطلبانه وجود دارد. چرا که منافع اقتصادی کلانی در آن نهفته است.
در نشست اخیر انجمن تأمین کنندگان پلاسما، عنوان شد که:
- داروهای پلاسمایی داخلی تحت نظر یکی از سختگیرترین بازرسان دارویی منطقه تولید می شوند.
- جمع آوری پلاسما در مدل خرید-فروش، به صورت مستقیم نیست بلکه پول به عنوان جبران وقت و هزینه ایاب و ذهاب اهداکننده پرداخت می شود.
- ایران تنها می تواند نیمی از نیاز دارویی خود را با پلاسما پاسخ دهد؛ بنابراین رشد این صنعت ضروری است.
چالش های بهداشتی پلاسمافروشی
برخی کارشناسان مانند دکتر مصطفی جمالی و پزشکان سازمان انتقال خون هشدار داده اند که در شرایط فعلی، نظارت کافی بر مراکز خصوصی وجود ندارد. برای مثال:
- درحالی که اهدا یک بار در هفته مجاز است، برخی مراکز خصوصی دو بار در هفته پلاسما جمع آوری می کنند.
- افراد با وعده های مالی به تکرار بیش از حد اهدای پلاسما روی می آورند که ممکن است سلامت آنان را به خطر بیندازد.
کم خونی، ضعف بدنی و سرگیجه شدید از مهم ترین عوارض اهدای بی رویه پلاسما هستند.
تأثیر اجتماعی و کاهش مشارکت داوطلبانه
افزایش تبلیغات مراکز خرید پلاسما موجب ایجاد نگرانی در فعالان اجتماعی شده است. در شبکه های اجتماعی هشتگ هایی مانند #پلاسمافروشی پررنگ شده اند. منتقدان می گویند گسترش این روند:
- موجب کاهش انگیزه جوانان برای اهدای داوطلبانه خون می شود.
- فرهنگ نوع دوستی را با منطق سودآوری جایگزین می کند.
- کرامت انسانی را کاهش داده و اهدای عضو را به تجارت بدل می کند.
رویکرد جهانی نسبت به اهدای پلاسما
سیاست ها در جهان متفاوت اند. در آمریکا، به اهداکنندگان پلاسما میانگین ۳۰ تا ۷۰ دلار در هر نوبت پرداخت می شود و افراد می توانند تا دو بار در هفته اهدا کنند. آمریکا ۷۰٪ پلاسماهای جهان را تامین می کند. در اروپا اما رویکردی محدودتر در پیش گرفته شده است:
- در آلمان و اتریش، مبلغی ثابت چون ۳۰ یورو بابت هر نوبت اهدا پرداخت می شود.
- رویکرد ترکیبی از جبران هزینه و داوطلبانه بودن دنبال می شود.
این مدل ها نشان می دهد که با نظارت کافی و شفاف سازی، می توان مدل بهینه ای برای جذب پایدار پلاسما یافت.
نتیجه گیری؛ آیا فروش پلاسما صحیح است؟
پاسخ به این سوال پیچیده است. از یک سو، نیاز دارویی کشور و تأمین سلامت بیماران ضرورت تقویت صنعت پلاسما را ایجاب می کند. از سوی دیگر، چالش های اخلاقی، اجتماعی و بهداشتی موجب نگرانی جدی شده اند.
به نظر می رسد بهترین مسیر برای ایران، ترکیبی از مدل داوطلبانه با مشارکت مالی محدود باشد؛ به گونه ای که با شفافیت، نظارت دولتی و فرهنگ سازی عمومی، کرامت انسانی حفظ و نیاز دارویی کشور نیز تأمین شود.
کلمات کلیدی این مقاله:
پلاسما، فروش پلاسما، اهدای پلاسما، داروهای پلاسمایی، پلاسمافروشی، اهداکنندگان پلاسما، واکنش انجمن پلاسما، سازمان انتقال خون، مشکلات بهداشتی اهدای پلاسما، کرامت انسانی، روش های پرداختی، سیاست جهانی پلاسما
نظرات کاربران