تأثیر خروج اتباع افغان بر اقتصاد ایران

حضور گسترده مهاجران افغانستانی در ایران

براساس آخرین آمارهای غیررسمی، حدود ۷ میلیون مهاجر افغانستانی در ایران حضور دارند که بیش از ۴ میلیون نفر از آن ها، پس از لغو برگه های سرشماری، غیرقانونی به حساب می آیند. سیاست دولت و وزارت کشور مبنی بر تعیین ۱۵ تیر ۱۴۰۴ به عنوان آخرین مهلت خروج اتباع غیرمجاز، موجب افزایش موج بازگشت و اخراج مهاجرین از کشور شده است. این سیاست در برخی واحدهای تولیدی و صنعتی، به ویژه در استان های بزرگ، چالش هایی به همراه داشته است.

آمار بازگشت و اخراج مهاجران افغان

تنها در استان تهران، روزانه ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر از اتباع غیرمجاز شناسایی و پس از طی مراحل قانونی به مراکز موقت نگهداری و سپس به مرز دوغارون منتقل می شوند. طبق اعلام کمیساریای عالی سازمان ملل، در سال ۱۴۰۳ بیش از ۵۵۹ هزار مهاجر افغانستانی از ایران اخراج شدند که این رقم نسبت به سال ۲۰۲۳ افزایش ۱۸ درصدی را نشان می دهد. همچنین در هفته های اخیر، بیش از ۷۲ هزار اتباع غیرمجاز از گذرگاه دوغارون به افغانستان بازگردانده شده اند و طی دو ماه گذشته، بیش از ۳۰ هزار خانواده افغان ایران را ترک کرده اند.

دلایل و ضرورت های اخراج مهاجران غیرمجاز

ابعاد امنیتی مهم ترین دلیل اجرای طرح اخراج اتباع غیرمجاز است. برخی از مهاجران بدون مدارک معتبر وارد کشور می شوند و در مواردی هم دستگیرشدگان با جرائم امنیتی، همکاری با گروه های معاند و هویت جعلی مواجه اند. با این حال، نمی توان خاصیت اقتصادی مهاجران را انکار کرد. اما از نظر دولت، توازن جمعیت و امنیت اولویت دارد و به دلیل بیکاری و ناترازی جمعیت در ایران، خروج این افراد می تواند فضای شغلی بیشتری برای شهروندان ایرانی ایجاد کند.

اثر جمعیتی و فشار بر منابع شهری

مهاجران افغانستانی زاد و ولد بالایی دارند و در بسیاری از بیمارستان های جنوب تهران، آمار زایمان افغان های مقیم قابل توجه است. افزایش جمعیت مهاجرین، هزینه های دولت برای تامین آب، برق، درمان و سایر خدمات زیرساختی را افزایش داده است. در شرایطی که ایران با بحران ناترازی منابع و تورم مواجه است، این فشار بر بازار مصرف، تأمین نیازهای اولیه و یارانه ها بسیار چشمگیر شده است.

تأثیر مهاجران بر بازار مسکن و اجاره

مهاجران مجبور به پرداخت اجاره های بالاتر و زندگی چند خانواده در یک منزل هستند. این شیوه زندگی جمعی، افزایش نرخ اجاره در برخی مناطق به ویژه جنوب تهران را به دنبال داشته است. صاحب خانه ها اغلب تمایل به اجاره به مهاجرین دارند؛ چون خوش حساب و کم حاشیه اند. اما اگر روند مهاجرت خانواده ها ادامه پیدا کند، احتمال تغییر در بازار اجاره و حتی کاهش نسبی اجاره بها در برخی مناطق ضعیف و کوتاه مدت است؛ چون نیاز به مسکن، فشار جمعیتی و سیاست های بازار همچنان پابرجا خواهد بود.

نیروی کار افغانستانی؛ ستون بازار کار ایران

بخش وسیعی از نیروی کار ساختمانی، کشاورزی و تولیدی از میان مهاجران افغانستانی تأمین می شود. این افراد عمدتاً حقوق پایین تر دریافت می کردند، فاقد بیمه بودند و بسیاری از مشاغل سخت و کم درآمد را که کمتر ایرانی ها به سراغ آن می رفتند، برعهده داشتند.
کارفرماها به جهت کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری، به ویژه در صنایع ساختمانی، لباس دوزی، کشاورزی، کیف دوزی و اغذیه فروشی ها، تمایل بسیاری به حضور نیروی کار مهاجر دارند.

خروج اتباع افغان و کمبود نیروی انسانی

با تسریع روند اخراج و بازگشت مهاجران، کمبود نیروی کار ارزان اولین چالش جدی برای کارفرمایان شد. در زمانه ای که بسیاری از مشاغل سخت با داوطلبان ایرانی اندکی مواجه هستند، کارفرماها مجبور به جایگزینی نیروی داخلی با حقوق و مزایای بیشتر شده اند، که نتیجه آن، افزایش دستمزدها و بالا رفتن هزینه تمام شده تولید است:

• ساختمان سازی: میانگین حقوق کارگران افغانستانی ۷۰۰ هزار تومان بود اما جایگزینی با نیروی ایرانی تا ۱.۵ میلیون تومان افزایش یافته است.
• کارگاه های تولیدی: کارفرمایان باید بیمه، مزایا و حقوق کامل پرداخت کنند. برخی تولیدی ها با کاهش سود مواجه شده اند یا مجبور به توقف مقطعی تولید شده اند.
• صنایع کشاورزی: کارگران ایرانی هم حقوق بالاتر دریافت می کنند و هم ساعات کاری کمتر دارند، که نتیجه آن کاهش سود کشاورزان است.
• غذا و خدمات: مشاغلی با ساعات کاری طولانی، حالا ناچارند برای هر شیفت، کارگر جداگانه ایرانی با حقوق کامل استخدام کنند که به معنای افزایش هزینه و احتمالاً کاهش تولید یا افزایش قیمت نهایی است.

اثرگذاری خروج مهاجران بر قیمت ها

یکی از پیامدهای مستقیم خروج اتباع افغان را باید در افزایش قیمت مسکن، پوشاک و مواد غذایی جست وجو کرد. تفاوت بین حقوق و مزایای نیروی کار ایرانی و افغانستانی باعث بالا رفتن هزینه های تولید می شود. این افزایش هزینه، خود را در افزایش قیمت محصولات، رکود بازار و در نهایت کاهش قدرت خرید مصرف کنندگان نشان می دهد. برخی بخش های صنعت حذف یا کوچک تر شده اند و خطر کاهش رقابت پذیری داخلی و حتی صادراتی در برخی حوزه ها محتمل است.

جمع بندی؛ فرصت یا تهدید؟

خروج مهاجران افغان، از یک سو فرصت جدیدی برای اشتغال کارگران ایرانی به وجود می آورد و از سوی دیگر هزینه تولید، قیمت کالا و خدمات را ارتقا می دهد. در بلندمدت، سیاست های حمایتی برای افزایش بهره وری، جایگزینی نیروی انسانی و ساماندهی بازار کار باید اولویت یابد تا فرصت خروج مهاجران به تهدید تبدیل نشود. شرایط اقتصاد ایران ایجاب می کند که با دیدی جامع، مبتنی بر منافع کل کشور، سیاست خروج یا جذب مهاجرین را طراحی و اجرا کند تا از چالش های پیش آمده، بهترین نتیجه حاصل شود.