چرا ایران نسبت به کشورهای همسایه رفاه کمتری دارد؟
بررسی شاخص درآمد سرانه بر اساس برابری قدرت خرید (PPP) نشان می دهد که ایران با وجود منابع غنی و موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، نسبت به بسیاری از همسایگان خود، سطوح رفاه پایین تری را تجربه می کند. بر اساس داده های صندوق بین المللی پول در سال ۲۰۲۴، این شاخص برای ایران حدود ۱۶٬۲۲۴ دلار است؛ در حالی که در امارات متحده عربی حدود ۹۰ هزار دلار، در قطر بیش از ۱۳۰ هزار دلار و در عربستان سعودی حدود ۶۸ هزار دلار گزارش شده است.
تفاوت مسیرهای اقتصادی پس از دهه ۱۹۷۰
ایران در دهه ۱۹۷۰ از بسیاری از همسایگان خود وضعیت بهتری داشت. اما پس از انقلاب ۱۳۵۷، جنگ هشت ساله، و اتخاذ رویکردهای اقتصادی درون گرا، مسیر توسعه با کشورهایی مانند امارات و ترکیه که به سمت بازارهای باز و جذب سرمایه گذاری خارجی حرکت کردند، متفاوت شد.
نمونه ترکیه
ترکیه با انعقاد قرارداد اتحادیه گمرکی با اروپا، آزادسازی اقتصادی و جذب سرمایه گذاری خارجی، توانسته درآمد سرانه خود را به حدود ۴۳٬۹۳۲ دلار برساند، یعنی بیش از دو برابر ایران.
عواملی که باعث شکاف رفاه ایران شده اند
- افت سرمایه گذاری ثابت ناخالص و پایین آمدن نرخ تشکیل سرمایه
- بهره وری پایین به دلیل اقتصاد دستوری، انحصارات شبه دولتی و نبود رقابت
- تورم مزمن که قدرت خرید خانوارها را کاهش داده است
- تحریم های اقتصادی و انزوای بین المللی
- عدم پیوستن به زنجیره ارزش جهانی و از دست دادن صادرات غیرنفتی
نقش یارانه های پنهان انرژی
در ایران، قیمت حامل های انرژی به شدت پایین تر از نرخ جهانی است. به عنوان مثال، بنزین سهمیه ای بیش از ۹۰ درصد ارزان تر از قیمت فوب خلیج فارس عرضه می شود. این سیاست علاوه بر اتلاف منابع، باعث قاچاق سوخت و کسری در سرمایه گذاری انرژی می شود و به جای حمایت از اقشار ضعیف، عمدتاً به نفع دهک های بالای درآمدی تمام می گردد.
پیامدهای یارانه انرژی
- افزایش مصرف داخلی و ایجاد ناترازی انرژی
- خاموشی های برق و کاهش عرضه گاز در فصول اوج مصرف
- کاهش انگیزه برای سرمایه گذاری در زیرساخت های انرژی
- افزایش نابرابری در بهره مندی از یارانه ها
فرار مغزها و کاهش سرمایه انسانی
تداوم رکود و محدودیت های اقتصادی منجر به مهاجرت نیروهای متخصص شده است. این روند، ظرفیت توسعه و نوآوری کشور را کاهش می دهد و چرخه عقب ماندگی را تقویت می کند.
جمع بندی و راهکار
شکاف رفاه ایران با همسایگان حاصل مجموعه ای از سیاست گذاری های ناکارآمد، انزوای اقتصادی و اتلاف منابع است. اصلاحات ساختاری، آزادسازی تدریجی قیمت انرژی همراه با حمایت هدفمند از اقشار ضعیف، تقویت بهره وری، و اتصال دوباره به اقتصاد جهانی می تواند مسیر را تغییر دهد. ادامه وضع موجود، تنها هزینه های بیشتری را به نسل های آینده تحمیل خواهد کرد.
نظرات کاربران