پیشنهاد جنجالی ترامپ برای دالان زنگه زور؛ نقشه ای تازه در قفقاز
در تحولی کم سابقه، آمریکا با طرح پیشنهادی جنجالی، خواهان کنترل مسیر استراتژیک زنگه زور میان ارمنستان و آذربایجان شده است. این پیشنهاد از سوی دولت ایروان قاطعانه رد شده و نگرانی هایی درباره نقض حاکمیت ملی در قفقاز جنوبی ایجاد کرده است. دالان زنگه زور که کلید صلح باکو و ایروان به شمار می رود، حالا به مرکز مناقشات ژئوپلیتیکی جدید تبدیل شده است.
دالان زنگه زور؛ گره کور صلح میان ارمنستان و آذربایجان
دالان زنگه زور یک مسیر راهبردی ۳۲ کیلومتری است که قرار است جمهوری آذربایجان را از راه خاک ارمنستان به منطقه نخجوان متصل کند. هرچند جمهوری آذربایجان خواهان کنترل مستقیم یا تضمین های امنیتی بر این مسیر است، ارمنستان بارها اعلام کرده هیچ راهرویی نباید در خاک این کشور با حق حاکمیت ناقص فعالیت کند. حتی اصطلاح «دالان زنگه زور» از نگاه ایروان بار معنایی تجزیه طلبانه دارد.
در سوی دیگر، باکو تأکید می کند حق نظارت انحصاری ارمنستان بر زنگه زور غیرقابل اعتماد است و خواهان کنترل یک طرفه یا دست کم نقش آفرینی طرف ثالث مطمئن در مدیریت این مسیر شده است.
پیشنهاد آمریکا: «اجاره» زنگه زور برای ۱۰۰ سال!
آنچه این بحران را پیچیده تر کرده، ورود غیرمنتظره دولت ترامپ است. طبق گزارش رسانه های بین المللی، ایالات متحده پیشنهاد داده که کنترل دالان مناقشه برانگیز میان دو کشور را، با اجاره ۱۰۰ ساله به امریکا یا یک اپراتور آمریکایی، واگذار کنند تا مسیر برای تردد و صادرات باز باشد!
تام باراک نماینده ویژه سابق آمریکا، در یک نشست اعلام کرد: «اگر سر ۳۲ کیلومتر جاده توافق نمی کنند، پس آمریکا می تواند آن را اداره کند؛ برای ۱۰۰ سال به ما بسپارید و هر دو کشور از آن استفاده کنند.»
طبق این پیشنهاد، مدیریت دالان به شرکت لجستیکی آمریکایی سپرده شود تا از مسیر بی طرفی، عبور کالاها و مسافران را رصد و اطلاعات را به همه طرفین شفاف اعلام کند. این مدل بر پایه نمونه هایی از کشورهای دیگری چون گرجستان طراحی شده است.
واکنش طرف ها به نقشه قفقازی ترامپ
طرح کنترل زنگه زور توسط آمریکا با مخالفت شدید ارمنستان روبه رو شد. ایروان این پیشنهاد را نوعی دور زدن حاکمیت خود و به زیان استقلال ملی ارزیابی کرد. در عین حال، جمهوری آذربایجان با انگیزه تضمین امنیتی برای دسترسی به نخجوان، موضعی دوگانه اتخاذ کرده؛ اما شروط تازه ای را، مانند تغییر قانون اساسی ارمنستان، مطرح ساخته است.
ایران نیز به صراحت تأکید کرده که با هرگونه تغییر ژئوپلیتیکی در منطقه، علی الخصوص در مسیر کریدور زنگه زور، مخالف است و امنیت مرزهایش برایش خط قرمز محسوب می شود.
نقش ترکیه و اتحادیه اروپا در بحران جدید قفقاز
ترکیه به طور غیررسمی ضمن حمایت از باکو، این کشور را برای پذیرش توافق صلح با ارمنستان تشویق می کند تا پروژه های منطقه ای، همچون دالان میانی (مسیر ترکیه به آسیای مرکزی)، رونق بگیرند. شرکت های ترکیه ای نیز چشم انتظار آغاز پروژه های زیرساختی جدید در خاک ارمنستان هستند.
در مقابل، اتحادیه اروپا نیز مشابه همین الگو را پیشنهاد داده بود و گزارش موسسه کارنگی نیز از مدل همکاری چندملیتی استقبال کرده است. بر این اساس، راه اندازی کریدور زنگه زور می تواند با تضمین های امنیتی بین المللی و حفظ حاکمیت طرفین همراه باشد.
ریشه های اختلاف: از جنگ قره باغ تا امروز
زمینه های مناقشه کنونی، به جنگ قره باغ ۱۹۹۳ و اشغال سرزمین های مورد مناقشه توسط ارامنه بازمی گردد؛ منطقه ای که سازمان ملل رسماً جزو خاک جمهوری آذربایجان می داند. پس از جنگ دوم قره باغ در سال ۲۰۲۰ و آزادسازی مناطق اشغالی، باکو بر تحقق ارتباط زمینی بدون مانع تا نخجوان اصرار داشت. حالا دالان زنگه زور به آخرین گره بزرگ در مسیر صلح و توسعه قفقاز بدل شده است.
چالش های فراروی توافق صلح و آینده منطقه
هر چند گفت وگوها درباره دالان زنگه زور ادامه دارد، اما اختلاف بر سر «مالکیت و اداره مسیر»، بزرگ ترین مانع است. ارمنستان صراحتاً با واگذاری کنترل به طرف های خارجی مخالف است؛ آذربایجان تضمین امنیت می خواهد؛ ترکیه به دنبال راهگشایی از مسیر «دالان میانی» است؛ و آمریکا با نقشه اجاره ۱۰۰ ساله دنبال بازیگری پررنگ در ژئوپلیتیک قفقاز می گردد.
با توجه به تجربیات تلخ منطقه و حساسیت های تاریخی و امنیتی، شکست یا موفقیت این طرح، آینده معادلات قفقاز جنوبی و حتی توازن قوا در مرزهای ایران، ترکیه و روسیه را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
جمع بندی: دالان زنگه زور، از میدان تنش تا مرکز بازی قدرت ها
دالان زنگه زور نه فقط چالش اصلی میان باکو و ایروان، که به صحنه رقابت قدرت های جهانی همچون آمریکا، ترکیه و اروپا تبدیل شده است. نقشه ترامپ برای کنترل این مسیر حساس، منطقه را وارد فاز تازه ای از تنش، مذاکرات پیچیده و بازی های ژئوپلیتیکی کرده است؛ رخدادی که سرنوشت صلح پایدار قفقاز را به آینده ای مبهم گره زده است.
نظرات کاربران