با تشدید اخراج افغانی‌ها دانشجویان مهاجر مورد تبعیض و ترد قرار گرفتند

۱. ورود و پذیرش: فرایندی پرچالش و پرهزینه

روند پذیرش دانشجویان افغانستانی در دانشگاه های ایران از مسیرهای مختلفی صورت می گیرد؛ بخشی از طریق سهمیه مخصوص اتباع و بعضی با پذیرش آزاد یا بورسیه نهادهای بین المللی. اما در همه حالات، دانشجویان باید شهریه ای چندبرابر دانشجویان ایرانی پرداخت کنند. در برخی رشته ها و دانشگاه ها، شهریه سالانه به بیش از ۸۰ میلیون تومان نیز رسیده و متقاضیان می بایست قبل از هر ثبت نام، مبلغ قابل توجهی به صورت ارزی یا نقدی پرداخت کنند.

• در بعضی رشته ها (مخصوصاً پزشکی و پیراپزشکی)، فرصت پذیرش اتباع بسیار محدود یا ممنوع است.
• تسلط به زبان فارسی و ارائه مدارک آموزشی افغانستان با تاییدیه های پیچیده، بخش جدانشدنی فرآیند پذیرش است.
• برخی سفارت ها (مثلاً سفارت ایران در کابل یا هرات) برای صدور ویزای تحصیلی سختگیری ویژه ای دارند.

۲. تجربه زندگی و تحصیل: مانع های اجتماعی، روانی و ساختاری

پس از پذیرش، دانشجویان با سلسله ای از تبعیضات پنهان و آشکار مواجه اند:

۲-۱. تبعیض و خشونت کلامی و رفتاری در محیط دانشگاهی

• توهین و تحقیر لفظی توسط برخی اساتید یا دانشجویان که گاهاً به شکل طنز یا عبارت های تمسخرآمیز مطرح می شود («افغان نباشی!»، «از کدام ده آمدی؟» و…)
• محرومیت از مشارکت در تشکل ها و انجمن های دانشجویی به خاطر ملیت یا نداشتن کد ملی.
• به تعویق انداختن امور اداری دانشجوهای مهاجر توسط پرسنل برخی بخش های آموزشی.

۲-۲. مشکلات اقامتی، بانکی و اداری گسترده

• تمدید کارت اقامت و مشکلات مالی:
  برای بسیاری از دانشجویان اقامت فقط به صورت سالانه صادر می شود. پروسه تمدید مستلزم نوبت دهی طولانی در دفاتر کفالت و صرف هزینه های جانبی متعدد است (بیمه، آزمایش ، تایید مدارک، عوارض و…).
• بانک و خدمات مالی:
  با وجود داشتن اجازه اقامت، افتتاح حساب بانکی یا حتی استفاده از کارت های بانکی بارها با مشکل مواجه می شود. برخی بانک ها به دانشجویان افغانستانی خدمات نمی دهند یا با محدودیت سقف تراکنش روبرو هستند.
• اجاره مسکن: بخش زیادی از صاحبخانه ها از دادن خانه به اتباع خودداری می کنند. دانشجویان ناچارند چند نفره، گران تر و اغلب در مناطق حاشیه ای اجاره کنند. گواهی اشتغال به تحصیل نه تنها کمکی نمی کند، بلکه گاهاً عامل مضاعف ترس برای صاحبخانه است.

۲-۳. دسترسی محدود به امکانات رفاهی و خدمات دانشجویی

• عدم برخورداری از تسهیلاتی مانند وام دانشجویی (وام شهریه، ازدواج، مسکن و…) و پوشش بیمه درمانی ارزان.
• محرومیت از خوابگاه ارزان یا اسکان در خوابگاه های خصوصی با هزینه بسیار بالا و امنیت پایین.
• عدم امکان شرکت در مسابقات ورزشی رسمی (بدلیل کد ملی نداشتن) یا پذیرش محدود در برنامه های رفاهی و فرهنگی.

۲-۴. فشار و بدرفتاری در سطح جامعه

• آزار لفظی و نگاه سنگین برخی شهروندان در کوچه و خیابان، حمله به کودکان افغان در محیط مدرسه و تهدید به تعلیق تحصیل.
• سلب حقوق شهروندی نظیر انکار خدمات بهداشتی، تعویض شناسنامه یا حتی گرفتن گذرنامه و تهدید به اخراج.
• در برخی موارد اخطار به مدیران کسب وکارها و آموزشگاه ها به خاطر ثبت نام یا اشتغال مهاجران.

۳. محدودیت های شغلی و آینده حرفه ای نامطمئن

دانشجویان فارغ التحصیل افغانستانی حتی با مدرک معتبر ایرانی برای دریافت مجوز کار تخصصی یا عضویت در سازمان نظام مهندسی، پزشکی و آموزش فنی با مشکلات عظیمی مواجه اند. معلمان و پژوهشگران مهاجر عملاً اجازه استخدام رسمی نداشته و حتی کارآموزی نیز عمدتاً برای آنها ممنوع است. در نتیجه، بسیاری با مدارک عالی در مشاغل کارگری، خدماتی یا ترک ایران و مهاجرت به ترکیه، اروپا و استرالیا سرنوشت خود را دنبال می کنند.

• تعیین شرط بازگشت به کشور مبدأ پس از فارغ التحصیلی، حتی برای رتبه های برتر!
• هزینه بالای تبدیل ویزای دانشجویی به ویزای کار و نبود مسیر قانونی و شفاف برای جذب فارغ التحصیلان نخبه.
• اجبار به کارهای ساختمانی یا کارگری با دستمزد پایین؛ برخی حتی برای دفع هزینه های تحصیل به مشاغل غیرقانونی کشانده می شوند.

۴. فضای سنگین روانی و بحران هویت

افزایش محدودیت ها و فضای بی اعتمادی باعث تشدید افسردگی، اضطراب و بحران روانی در میان دانشجویان مهاجر شده است. بر اساس اعترافات بسیاری، صحبت کردن درباره افغانستان در جمع باعث نگرانی همیشگی از لو رفتن هویت یا حتی تهدید مستقیم می شود.

• افزایش مشاوره های روانشناسی اضطراری و کمبود منابع مالی برای خدمات درمانی.
• خودسانسوری فرهنگی: بسیاری هویت خود را پنهان می کنند و حتی لهجه شان را تغییر می دهند.
• شکل گیری هسته های مهاجرت مجدد؛ دانشجویان پس از سال ها زندگی در ایران، ایران را همچنان خانه خود نمی دانند.

۵. موارد شاخص و مثال های عینی از برخوردها و دشواری ها

• سارا گوهری: با وجود داشتن ویزای دانشجویی رسمی، هنگام بازگشت از افغانستان در مرز تایباد بازداشت و مدتی سرگردان شد. تنها پس از پیگیری رسانه ای آزاد شد.
• عبدالباسط، دانشجوی شریف: تمدید کارت دانشجویی و مجوز اقامتش ۵ ماه طول کشید و بدون کارت، تمام امکانات دانشگاه از او سلب شد (خوابگاه، سلف، سالن مطالعه).
• رویا: در دانشگاه علامه، فشار همکلاسی ها باعث شد نام خود را به «مریم» تغییر دهد تا کمتر دچار طرد شدن شود.
• محمد: در استخدام شرکت دانش بنیان رد شد؛ علت را به صورت غیررسمی «افغان بودن» ذکر کردند!
• نمونه های متعدد: برخی دانشجویان طی امواج اخیری که سیستم هوشمند ملیت دانشجویان در سامانه آموزش فعال شده، پیام خروج فوری دریافت کرده اند یا از ثبت نام ترم جدید جا مانده اند.

۶. نقش سیاست های کلان و تحولات منطقه ای

با توسعه بحران افغانستان و روی کار آمدن طالبان، موج عظیمی از نخبگان و جوانان راهی ایران شد. اما دولت ایران، پس از مدت کوتاه، سیاست خود را از جذب و حمایت به محدودسازی و اخراج تغییر داد. در دوره های سیاست جدید، حتی دانشجویان با ویزای تحصیلی قانونی نیز از پیوستن مجدد یا تمدید ویزا منع شده اند.

• اعلام رسمی خروج اجباری بیش از سه میلیون اتباع فاقد مجوز تا پایان تیرماه.
• کاهش شدید ظرفیت پذیرش دانشجویان خارجی در سال ۱۴۰۴ نسبت به سنوات پیشین.
• افزایش محدودیت حتی در ثبت نام فرزندان مهاجران قانونی در مدارس دولتی.

۷. نبود حمایت قضایی و امنیت حقوقی

• در صورت بروز مشکل، اکثر دانشجویان مهاجر عملاً از حمایت قضایی بی بهره اند؛ وکلا کمتر پرونده های ایشان را می پذیرند.
• در صورت اخراج یا بازداشت، هزینه پیگیری حقوقی و اداری بسیار بالاست و بسیاری توان تامین مالی این مراحل را ندارند.
• چندین گزارش از فشار دستگاه های امنیتی برای خودداری از اعتراض یا مصاحبه عمومی با مهاجران وجود دارد.

۸. انتظار تغییر و خواسته های مهاجران نخبه

مهم ترین خواسته دانشجویان مهاجر افغانستانی، امکان ادامه تحصیل و زندگی بدون ترس، دریافت حداقلی از حقوق اجتماعی و کرامت انسانی، و وجود مسیر روشن برای اقامت دائم یا مجوز کار تخصصی است. آنان می خواهند تحصیلشان به ابزار بازتولید تبعیض و هویت زدایی تبدیل نشود و فرصت تبدیل شدن به شهروند مولد را داشته باشند.

• ایجاد سامانه شفاف و متمرکز تمدید اقامت برای دانشجویان در سراسر کشور
• امکان دریافت مجوز کار دانش آموختگان در مشاغل تخصصی و پژوهشی
• محدود شدن تصمیمات سلیقه ای و فردمحور در پذیرش، اخراج یا تمدید ویزا
• گسترش فرهنگ سازی و اطلاع رسانی عمومی برای کاهش انگ و تبعیض اجتماعی

۹. جمع بندی آماری و تصویرکلان

براساس برآوردها، از حدود ۹۰۰۰ دانشجوی افغانستانی در دانشگاه های سراسری ایران، فقط ۳۵ درصد امکان اخذ مدرک بدون مشکل جدی دارند. مابقی یا اخراج، ترک تحصیل یا مهاجرت دوم را تجربه می کنند. تعداد پرونده های قضایی و بانکی دانشجویان خارجی نیز رشد چشمگیر نشان داده است.