سه سناریوی پیش‌روی ایران از نگاه محمود سریع‌القلم | چالش‌ها و راهبردهای توسعه اقتصادی و دیپلماسی

مقدمه

دکتر محمود سریع القلم، استاد دانشگاه شهید بهشتی و پژوهشگر حوزه توسعه، در سخنرانی اخیر خود با تحلیل تحولات جهانی و منطقه ای، سه سناریوی اصلی پیش روی ایران را تشریح کرد. وی تاکید کرد که در شرایط کنونی، ستون فقرات حکمرانی باید بر رشد و توسعه اقتصادی استوار باشد و سیاست خارجی، ابزاری در خدمت ارتقای تولید ثروت قرار گیرد.

دایره اول: نظام بین الملل و مبانی قدرت جدید

سریع القلم معتقد است که امروز مبنای قدرت جهانی بر پایه هوش مصنوعی، دیتا سنترها، فلزات نادر و توان تولید قرار دارد. آمریکا با سهم ۶۱ درصدی در سرمایه گذاری هوش مصنوعی، در صدر است و پس از آن چین با ۱۷ درصد قرار دارد. اروپا با تنها ۶ درصد سهم، روندی نزولی را تجربه می کند.

او به نمونه ای اشاره کرد که نشان می دهد چگونه شرکت های فناوری بزرگ، استعدادهای برتر را به سرعت جذب می کنند؛ از پیشنهاد چندصد میلیون دلاری مارک زاکربرگ به یک دانشجوی ۲۴ ساله تا سرمایه گذاری های عظیم کشورهایی مانند امارات در کلان پروژه های فناوری آمریکا.

دایره دوم: تحولات منطقه خاورمیانه

در خاورمیانه، تحولات ژئوپلیتیک و اقتصادی با هم در حال شکل گیری هستند. کشورهایی مانند عربستان و امارات، با ذخایر ارزی عظیم (حدود ۴ تریلیون دلار)، بخش مهمی از سرمایه خود را در آمریکا و پروژه هایی همچون استارگیت تگزاس سرمایه گذاری می کنند. همچنین، روند بالکانیزه شدن سوریه و وابستگی نظامی عراق به آمریکا، بخشی از واقعیت های جدید منطقه است.

سریع القلم تاکید می کند که اسرائیل، با بهره گیری از حمایت ساختاری سنتکام و آمریکا، به دنبال تجزیه یا تضعیف ایران است و این هدف، مورد اجماع داخلی تمام جناح های اسرائیل قرار دارد.

دایره سوم: جایگاه و انتخاب های ایران

ایران در موقعیتی قرار دارد که نمی تواند همزمان مسیرهای متضاد را پیش ببرد. کشور باید بین تمرکز بر توسعه اقتصادی یا ادامه استراتژی حضور نظامی در منطقه انتخاب کند. او هشدار می دهد که بدون جذب ۴۵۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری طی ۱۰ تا ۱۵ سال آینده، دستیابی به شرایط اقتصادی نرمال ممکن نخواهد بود.

وی سه سناریوی پیش رو را اینگونه ترسیم می کند:

• سناریوی اول: پیوستن به اقتصاد جهانی، تعامل با هر سه قدرت بزرگ (آمریکا، چین، روسیه) و بهره گیری از فناوری های نوین.
• سناریوی دوم: ادامه رویکرد تقابل با غرب، تمرکز بر خودکفایی داخلی، اما با محدودیت در سطح فناوری و بازار.
• سناریوی سوم: حفظ وضع موجود که با افزایش بیکاری، خروج سرمایه و افت توان اقتصادی همراه خواهد بود.

چالش های استراتژیک ایران

سریع القلم به چالش هایی چون خروج ۲۱۶ میلیارد دلار سرمایه بین سال های ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۳، افزایش مصرف انرژی، و وجود ۱۲ میلیون جوان بدون شغل و تحصیلات اشاره می کند. ادامه پرداخت یارانه های سنگین و کسری بودجه، از دیگر مواردی است که مانع توسعه پایدار می شود.

راهکارهای پیشنهادی

او راه حل را در ایجاد یک پارادایم ذهنی جدید می داند که شامل موارد زیر است:

• واگذاری حداقل ۸۰ درصد اقتصاد به بخش خصوصی
• قرار گرفتن سیاست خارجی در خدمت توسعه اقتصادی
• اتصال ایران به مراکز فناوری جهانی
• انتخاب مدیران از طبقه متوسط
• شفافیت قضایی و حمایت از سرمایه گذاری
• آزادی رسانه ها در پیگیری تخلفات اقتصادی

جمع بندی

از دید سریع القلم، انتخاب استراتژیک امروز ایران، تعیین کننده مسیر دهه های آینده خواهد بود. تمرکز بر ثروت زایی ملی، ورود فعال به زنجیره فناوری جهانی و بهبود روابط بین المللی، تنها راهی است که می تواند کشور را از دام رکود و تنش های بی پایان رها کند.