بریکس چیست؟ همه چیز درباره گروه اقتصادی بریکس
بریکس (BRICS) یک گروه اقتصادی-سیاسی متشکل از چندین قدرت نوظهور جهان است که با هدف تقویت همکاری های اقتصادی، سیاسی و فناوری، کاهش وابستگی به نظام مالی غرب و ارتقاء جایگاه کشورهای عضو در مناسبات جهانی شکل گرفته است. این گروه اکنون بیش از ۴۵٪ جمعیت و ۳۷٪ تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارد و نقشی کلیدی در اقتصاد جهانی ایفا می کند.
بریکس؛ مخفف کدام کشورهاست و اعضای فعلی آن چه کشورهایی هستند؟
نام BRICS مخفف نام ابتدایی پنج عضو مؤسس آن یعنی برزیل (Brazil)، روسیه (Russia)، هند (India)، چین (China) و آفریقای جنوبی (South Africa) است. در سال های اخیر، گروه بریکس پلاس با پذیرش اعضای جدید قدرت و گستره بیشتری یافته است و اعضایی چون ایران، مصر، اتیوپی، امارات متحده عربی، اندونزی، عربستان سعودی، بولیوی و نیجریه به آن ملحق شده اند.
تاریخچه و اهداف شکل گیری بریکس
ایده اولیه تشکیل بریکس سال ۲۰۰۱ توسط مؤسسه سرمایه گذاری گلدمن ساکس جهت پیش بینی قدرت یابی اقتصادهای نوظهور مطرح شد و اولین نشست رسمی سال ۲۰۰۹ در یکاترینبورگ روسیه برگزار شد. افراد کلیدی همچون جیم اونیل، بنیان گذار مفهوم BRIC، و رهبران سیاسی کشورهای عضو در پایه گذاری آن نقش داشتند.
اهداف اصلی بریکس عبارت اند از:
- اصلاح ساختار نظام مالی بین المللی و کاهش تسلط دلار آمریکا
- افزایش تعاملات اقتصادی و تجاری جنوب-جنوب
- ایجاد بانک توسعه جدید و ذخیره ارزی مستقل از بانک جهانی و صندوق بین المللی پول
- افزایش وزن سیاسی در مناسبات جهانی
- تأمین منابع مالی پروژه ها در کشورهای نوظهور
ویژگی های متمایز بریکس نسبت به سایر نهادهای بین المللی
رشد بالای اقتصادی، جمعیت وسیع و ذخایر غنی منابع طبیعی اعضا، قدرت چانه زنی و تأثیرگذاری بالای بریکس را رقم زده است. این گروه بدون مشارکت اروپا و آمریکا، توانسته یک بلوک قوی اقتصادی با نفوذ سیاسی شکل دهد و صدایی متفاوت در عرصه بین الملل باشد.
- ۴۲٪ جمعیت جهان
- ۳۰٪ مساحت کره زمین
- ۲۵٪ تولید ناخالص جهانی
- ۴.۴ تریلیون دلار ذخایر ارزی
پول بریکس و تلاش برای استقلال مالی
یکی از پروژه های کلیدی بریکس، ایجاد واحد پول مشترک یا سیستم تسویه مالی مستقل به منظور کاهش وابستگی به دلار آمریکا است. هنوز ارز رسمی بریکس راه اندازی نشده، اما برنامه هایی برای توسعه مکانیسم های مالی جداگانه و بانک توسعه جدید وجود دارد.
چشم انداز اقتصادی و سیاسی بریکس
در وضعیت گذار جهانی، بریکس در حال تثبیت جایگاه خود به عنوان یک الگوی همکاری چندجانبه موفق است. افزایش مبادلات تجاری بین کشورهای جنوب، جذب سرمایه گذاری، تقویت ظرفیت چانه زنی سیاسی و فرصت های رشد اقتصادی برای اعضا از جمله چشم اندازهای این بلوک است.
اهمیت عضویت کشورها در بریکس
برای کشورهای تازه وارد یا درحال توسعه مانند ایران، عضویت در بریکس می تواند:
- دسترسی به بازار کشورهای نوظهور و جلب سرمایه گذاری خارجی
- کاهش تاثیر تحریم های اقتصادی غرب
- سهم در تصمیم گیری های اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهان
- حمایت از توسعه زیرساخت ها و رشد علمی ـ تکنولوژیک
عضویت ایران در بریکس؛ روند و ابعاد
پس از سال ها تلاش، عضویت رسمی ایران در بریکس از ۱ ژانویه ۲۰۲۴ آغاز شد و ایران جزو اعضای جدید همراه با چند کشور دیگر گردید. هدف ایران از پیوستن، بهره مندی از فضای اقتصادی متفاوت، دور زدن تحریم ها و افزایش اعتبار ژئوپلیتیکی در نظام جهانی است.
مقامات بریکس از نقش ایران در امنیت انرژی و اتصال جغرافیایی شاهراه جنوب و غرب آسیا استقبال کرده اند. جمعیت، منابع انرژی و موقعیت راهبردی ایران، وزن این گروه را بیش از پیش پررنگ کرده است.
مکانیسم ماشه چیست و چرا برای ایران حیاتی است؟
مکانیسم ماشه یا اسنپ بک (Snapback) بخشی از قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت و برجام است که به اعضای ۱+۵ اجازه می دهد در صورت نقض تعهدات هسته ای توسط ایران، تحریم های بین المللی سازمان ملل به سرعت و به صورت اتوماتیک بازگردد. مهم ترین ویژگی آن غیرقابل وتو بودن است یعنی حتی مخالف روسیه یا چین هم باعث توقف آن نمی شود. ایران در پی تنش های هسته ای و حملات متقابل با اسرائیل و غرب، با تهدید دائمی فعال شدن این مکانیسم مواجه است.
روند فعال سازی مکانیسم ماشه چگونه است؟
مکانیسم ماشه شامل مراحلی چون:
- شکایت یکی از اعضای برجام به کمیسیون مشترک
- بررسی و حل اختلاف ظرف ۱۵ روز
- ارجاع به وزرای خارجه و سپس شورای امنیت سازمان ملل
- عدم تصویب قطعنامه تمدید تعلیق تحریم ها = بازگشت خودکار همه تحریم های پیشین
مزیت این سازوکار برای مخالفان ایران این است که حتی در برابر وتوی چین و روسیه نیز امکان بازگشت همه تحریم ها فراهم است.
آیا عضویت ایران در بریکس می تواند مانع فعال شدن مکانیسم ماشه شود؟
پیوستن ایران به بریکس به طور مستقیم مانع فعال سازی مکانیسم ماشه و بازگشت تحریم های بین المللی نخواهد شد. زیرا مکانیسم ماشه یک سازوکار رسمی در چارچوب قطعنامه شورای امنیت است که عضویت ایران در هیچ نهاد اقتصادی جهانی از نظر حقوقی نمی تواند جلوی فعال شدن آن را بگیرد؛ حتی اگر چین و روسیه از متحدان ایران در بریکس باشند.
اما حضور ایران در بریکس چند مزیت کلیدی دارد:
- افزایش وزن سیاسی و دیپلماتیک ایران؛ تهران می تواند در عرصه بین المللی از حمایت سیاسی اعضای بانفوذ بریکس همچون روسیه و چین برخوردار شود.
- ایجاد زیرساخت ها و کانال های مالی غیردلاری برای تداوم روند تجارت حتی در صورت تحریم های ثانویه.
- کاهش فشار روانی و اقتصادی ناشی از تهدید اسنپ بک با اتکا به حمایت اقتصادی و سیاسی شرکای بریکس.
بنابراین، بریکس نه یک سپر کامل بلکه یک «حاشیه امنیت نسبی» برای ایران در مواجهه با فشارهای غربی است.
نقش بریکس در حمایت از جایگاه و حقوق هسته ای ایران
رهبران کشورهای بریکس در بیانیه های متعدد از حق ایران برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای حمایت کرده اند. همکاری های چندجانبه و دیپلماسی فعال با اعضای بریکس، می تواند احتمال اجماع کامل بر سر تحریم ها علیه ایران را کاهش دهد، ولی به لحاظ فنی جلوگیری حقوقی از اسنپ بک ممکن نیست.
جمع بندی؛ عضویت در بریکس و مکانیسم ماشه
بریکس یک نیروی اقتصادی، سیاسی و ژئوپلیتیکی مهم در جهان کنونی است که ظرفیت چشمگیری برای همکاری و رشد کشورهای عضو فراهم می آورد. عضویت ایران در این گروه می تواند به کاهش فشارهای اقتصادی، افزایش سرمایه گذاری، و توسعۀ روابط راهبردی کمک کند. اما در برابر مکانیسم ماشه و بازگشت خودکار تحریم ها، تنها مسیر مؤثر، تعامل مستمر با آژانس بین المللی انرژی اتمی، دیپلماسی فعال و اجتناب از نقض تعهدات هسته ای خواهد بود.
نظرات کاربران