چرا صدا و سیما دیگر محبوبیت ندارد و مخاطبانش را از دست میدهد؟

انحصار رسانه ای: ریشه اصلی کاهش محبوبیت صدا و سیما

یکی از بزرگترین و ساختاری ترین نقدهایی که به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (IRIB) وارد می شود، انحصار رسانه ای آن است. این سازمان بر اساس قانون اساسی، تنها نهاد رسمی دارای مجوز برای پخش رادیویی و تلویزیونی سراسری در کشور است. همین ویژگی انحصاری، یک فضای غیررقابتی ایجاد کرده که در آن، انگیزه برای نوآوری، بهبود کیفیت و پاسخگویی به نیازهای متنوع مخاطبان به شدت کاهش می یابد. وقتی یک سازمان رقیبی برای خود نمی بیند، به تدریج از پویایی باز می ماند و به جای تلاش برای جذب مخاطب، به تکرار الگوهای گذشته و حفظ وضعیت موجود بسنده می کند.

این ساختار انحصاری همچنین باعث شده تا صدا و سیما به جای یک «رسانه ملی» که بازتاب دهنده تمام صداها و دیدگاه های جامعه باشد، به یک سازمان با رویکردهای خاص ایدئولوژیک تبدیل شود. در نتیجه، بخش بزرگی از جامعه احساس می کند که دغدغه ها، سبک زندگی و نظراتشان در این رسانه نادیده گرفته می شود. این حس بیگانگی، اولین و مهم ترین گام در مسیر ریزش مخاطب و کاهش محبوبیت یک رسانه است. مخاطب امروزی به دنبال محتوایی است که با آن ارتباط برقرار کند و خود را در آن ببیند، چیزی که در غیاب رقابت، کمتر مورد توجه قرار می گیرد.

ساختار فراقوه ای و عدم پاسخگویی

یکی از پیامدهای مستقیم انحصار، شکل گیری یک ساختار فراقوه ای و غیرپاسخگو است. صدا و سیما مستقیماً زیر نظر رهبری اداره می شود و در عمل، نظارت مؤثری از سوی نهادهای انتخابی مانند مجلس شورای اسلامی یا دولت بر عملکرد آن وجود ندارد. این عدم شفافیت و پاسخگویی، هم در حوزه های مالی و مدیریتی و هم در سیاست های محتوایی، سازمان را در برابر انتقادات عمومی و تخصصی نفوذناپذیر کرده است. در چنین شرایطی، انتصابات کلیدی نیز اغلب نه بر اساس شایستگی حرفه ای و تخصص رسانه ای، بلکه بر پایه وابستگی های سیاسی و جناحی صورت می گیرد که این خود به تضعیف بدنه کارشناسی سازمان منجر شده است.

تأثیر بر کیفیت محتوا و خلاقیت

فضای غیررقابتی به طور مستقیم بر کیفیت خروجی سازمان تأثیر می گذارد. نبود فشار برای رقابت با سایر شبکه ها، باعث افت انگیزه برای تولید محتوای خلاقانه و جذاب می شود. در نتیجه، بسیاری از برنامه ها، سریال ها و مستندها با وجود صرف بودجه های کلان، از ضعف در فیلم نامه، کارگردانی ضعیف و ایده های تکراری رنج می برند. این امر باعث شده تا مخاطبان، به ویژه نسل جوان، برای یافتن سرگرمی باکیفیت به سمت پلتفرم های نمایش خانگی (VOD) مانند فیلیمو و نماوا یا شبکه های ماهواره ای گرایش پیدا کنند که در یک محیط رقابتی برای جذب مخاطب تلاش می کنند.

سوگیری سیاسی و پوشش یک جانبه رویدادها

یکی از ملموس ترین دلایل کاهش اعتماد و محبوبیت صدا و سیما، سوگیری سیاسی آشکار و پوشش یک جانبه رویدادهای خبری و اجتماعی است. این سازمان اغلب به عنوان بلندگوی یک جریان فکری خاص عمل می کند و در برنامه های خبری، تحلیلی و حتی مناظره ها، به طور سیستماتیک به دیدگاه های همسو با خود وزن بیشتری می دهد، در حالی که صدای منتقدان و مخالفان یا به حاشیه رانده شده یا به صورت ناقص و گزینشی بازتاب داده می شود. این رویکرد، اصل بی طرفی رسانه ای را که شالوده اعتماد مخاطب است، به طور کامل نقض می کند.

برای مثال، در پوشش رویدادهای مهم اجتماعی مانند اعتراضات سراسری یا بحران های اقتصادی، به جای تحلیل عمیق و ریشه ای مشکلات، اغلب رویکردی امنیتی و تقلیل گرایانه اتخاذ می شود. مسائل پیچیده به «توطئه دشمن» فروکاسته شده و تصویری مطلوب و کنترل شده از واقعیت ارائه می گردد که با تجربه زیسته مردم در جامعه فاصله زیادی دارد. این شکاف میان «واقعیت موجود» و «واقعیت بازنمایی شده» در تلویزیون، سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی به این رسانه را به شدت فرسایش داده است.

تعمیق شکاف های اجتماعی به جای همبستگی ملی

یک رسانه ملی در تئوری باید به دنبال ایجاد همبستگی ملی و تقویت نقاط اشتراک فرهنگی و اجتماعی باشد. با این حال، عملکرد صدا و سیما در بسیاری از موارد به تعمیق شکاف های موجود در جامعه منجر شده است. زمانی که گروه های مختلف اجتماعی (از نظر سبک زندگی، عقاید سیاسی یا قومیت) احساس کنند که در رسانه رسمی کشور جایی ندارند و هویتشان نادیده گرفته می شود، حس تعلق به یک «ملت واحد» تضعیف می شود. این سازمان با تمرکز بر یک خط فکری خاص و اعمال ممیزی های سلیقه ای، نه تنها مخاطبان، بلکه بسیاری از هنرمندان، کارگردانان و نویسندگان برجسته را نیز از خود دور کرده است. کوچ چهره های شاخص به پلتفرم های دیگر، خود گواهی بر این فضای بسته و غیر فراگیر است.

مهاجرت مخاطب به رسانه های جایگزین

طبیعی است که در چنین شرایطی، مخاطبان برای تأمین نیازهای اطلاعاتی و سرگرمی خود به دنبال جایگزین بگردند. ظهور و گسترش شبکه های ماهواره ای فارسی زبان، رسانه های اجتماعی مانند تلگرام و اینستاگرام، و پلتفرم های اینترنتی، این جایگزین ها را به راحتی در اختیار مردم قرار داده است. نظرسنجی ها و مشاهدات میدانی نیز نشان می دهد که تمایل به استفاده از این رسانه ها برای کسب اخبار موثق و تماشای محتوای سرگرم کننده روز به روز در حال افزایش است. این ریزش گسترده مخاطب، کارآمدی و مشروعیت سازمان عریض و طویلی مانند صدا و سیما را با بودجه های هنگفت، به طور جدی زیر سوال برده و آن را در یک چرخه معیوب از دست دادن مخاطب و کاهش تأثیرگذاری قرار داده است.