داستان سریال یوسف پیامبر (یوزارسیف) چقدر با واقعیت تفاوت دارد؟ بخش های جعلی داستان

داستان سریال یوسف پیامبر؛ روایتی دراماتیک یا سندی تاریخی؟

سریال «یوسف پیامبر» به کارگردانی مرحوم فرج الله سلحشور، بدون شک یکی از ماندگارترین و پربیننده ترین مجموعه های تلویزیونی تاریخ ایران است. این اثر توانست داستان قرآنی حضرت یوسف (ع) را با چنان جذابیتی به تصویر بکشد که نه تنها در ایران، بلکه در بسیاری از کشورهای اسلامی نیز با استقبال گسترده ای روبرو شد. با این حال، پس از گذشت سال ها از پخش آن، این سوال مهم همچنان مطرح است: داستانی که در این سریال دیدیم چقدر با واقعیت های تاریخی و متون اصلی دینی تطابق دارد؟

بسیاری از مورخان، باستان شناسان و حتی پژوهشگران دینی، نقدهای جدی به این سریال وارد کرده اند. آن ها معتقدند که این مجموعه، با وجود پایبندی به خط اصلی داستان در قرآن، در جزئیات تاریخی، شخصیت پردازی ها و تطبیق زمانی رویدادها، دچار خطاهای فاحش و گاهی تحریف شده است. در این مقاله به بررسی دقیق بخش های غیرواقعی و جعلی داستان در سریال «یوسف پیامبر» می پردازیم.

منبع اصلی سریال؛ اقتباس از قرآن، تورات یا فیلمنامه ای دیگر؟

هرچند سازندگان سریال همواره بر اقتباس از قرآن کریم و تفاسیر شیعی تأکید داشته اند، اما بررسی دقیق تر نشان می دهد که بسیاری از جزئیات داستانی، شخصیت ها و دیالوگ ها، شباهت غیرقابل انکاری به روایات موجود در تورات (عهد عتیق) دارند. این در حالی است که میان روایت قرآن و تورات در مورد زندگی حضرت یوسف تفاوت های بنیادینی وجود دارد. برای مثال، نحوه به تصویر کشیدن جزع و فزع حضرت یعقوب یا ماجرای ازدواج ایشان با دو خواهر، بیشتر با روایت توراتی همخوانی دارد تا روایت قرآنی که بر «صبر جمیل» تأکید می کند.

علاوه بر این، موضوع دیگری که بر منبع اقتباس سریال سایه افکنده، ادعای نویسنده ای به نام سیدشهاب الدین طاهری است. او مدعی است که سال ها پیش از ساخت سریال، فیلمنامه ای دو جلدی با عنوان «حضرت یوسف صدیق» را منتشر کرده و آن را در اختیار مسئولان وقت صدا و سیما و شخص آقای سلحشور قرار داده بود. به گفته طاهری، اسکلت اصلی سریال بر اساس کتاب او ساخته شده، اما با روایات جعلی و توراتی آمیخته شده تا اثری متفاوت خلق شود.

بزرگترین خطای تاریخی؛ زمان وقوع داستان یوسف در مصر

شاید بتوان مهم ترین و اساسی ترین نقد وارد بر سریال را، تعیین اشتباه دوره تاریخی وقوع داستان دانست. این خطا، مانند یک دومینو، باعث بروز اشتباهات متعدد دیگری در زمینه معماری، پوشش، وقایع سیاسی و شخصیت های تاریخی شده است.

چرا دوره فرعون آخناتون برای داستان یوسف اشتباه است؟

سریال «یوسف پیامبر» دوران حکومت آمنهوتپ سوم و پسرش آمنهوتپ چهارم (آخناتون) از دودمان هجدهم فراعنه را به عنوان بستر زمانی داستان انتخاب می کند. در حالی که این انتخاب از نظر تاریخی بسیار بعید و مورد تشکیک است. دلایل اصلی این عدم تطابق عبارتند از:

• تفاوت در لقب حاکم: قرآن کریم برای حاکم زمان حضرت یوسف از واژه «مَلِک» (پادشاه) استفاده می کند، اما برای حاکم زمان حضرت موسی از لفظ «فرعون». این تفاوت ظریف نشان می دهد که حاکم زمان یوسف، یک فرعون مصری الاصل نبوده است.
• فاصله زمانی کوتاه تا حضرت موسی: فاصله تاریخی میان آخناتون و رامسس دوم (فرعون زمان موسی) حدود ۱۵۰ سال است. این زمان برای تبدیل یک خانواده ۷۰ نفری (خاندان یعقوب) به یک قوم بزرگ و پرجمعیت که در زمان موسی از مصر خارج شدند، کافی به نظر نمی رسد.
• سرنوشت انقلاب آخناتون: آخناتون یک انقلاب دینی یکتاپرستانه (پرستش آتون) را آغاز کرد که پس از مرگش به شدت سرکوب شد. اگر یوسف و بنی اسرائیل هسته اصلی این انقلاب بودند، چگونه توانستند از این پاکسازی خونین جان سالم به در ببرند؟

دوره هیکسوس ها؛ نظریه محتمل تر برای زمان یوسف پیامبر

بسیاری از مورخان و مصرشناسان معتقدند که محتمل ترین دوره برای ورود حضرت یوسف به مصر، دوره هیکسوس ها است. هیکسوس ها اقوامی سامی نژاد و بیگانه بودند که برای حدود ۲۰۰ سال بر مصر حکومت کردند. این نظریه با نکات کلیدی داستان همخوانی بیشتری دارد:

• حاکمان هیکسوس، فرعون نبودند و لقب «مَلِک» برایشان مناسب تر است.
• آن ها نیز مانند حضرت یوسف از نژاد سامی بودند و این موضوع، ارتقاء یک جوان عبری به مقام عزیزی مصر را منطقی تر جلوه می دهد.
• این دوره فاصله زمانی مناسب تری تا زمان حضرت موسی دارد.

بخش های جعلی و تناقضات روایی در سریال

جدا از خطای بزرگ تاریخی، سریال در روایت خود نیز دست به خلق صحنه ها و داستانک هایی زده که در منابع معتبر اسلامی وجود ندارند و به نظر می رسد صرفاً برای افزایش کشش دراماتیک به داستان اضافه شده اند.

ازدواج حضرت یعقوب با دو خواهر به طور همزمان

یکی از مسائل بحث برانگیز سریال، نمایش ازدواج همزمان حضرت یعقوب (ع) با دو خواهر، لیا و راحیل، است. این موضوع صراحتاً در شریعت اسلام حرام است (سوره نساء، آیه ۲۳). هرچند این روایت در تورات آمده، اما تفاسیر اسلامی معتقدند حضرت یعقوب پس از وفات همسر اول خود (لیا)، با خواهر او (راحیل) ازدواج کرده است. نمایش این موضوع به شکل همزمان، نسبتی نادرست به یک پیامبر الهی است.

ماجرای فروش دوباره یوسف و غل و زنجیر کردن او

در سریال مشاهده می کنیم که یوسف پس از آنکه توسط کاروانیان از چاه بیرون آورده می شود، یک بار دیگر توسط برادرانش که سر می رسند، به فروش می رسد و در غل و زنجیر به مصر برده می شود. این در حالی است که در روایت قرآنی، هیچ اشاره ای به بازگشت برادران و فروش دوباره یوسف نشده است. به نظر می رسد این بخش برای افزایش بار تراژیک داستان به آن افزوده شده است.

اشتباهات فاحش باستان شناسی، جغرافیایی و فرهنگی

علاوه بر موارد ذکر شده، سریال پر از اشتباهات بصری است که نشان دهنده عدم تحقیق کافی یا نادیده گرفتن جزئیات تاریخی برای سهولت در تولید است.

• استفاده از سکه: در سراسر سریال، معاملات با سکه های فلزی انجام می شود. این در حالی است که اولین سکه ها حدود ۷۰۰ سال پس از دوره آخناتون در لیدی (ترکیه امروزی) ضرب شدند.
• سلاح های آهنی: سربازان مصری شمشیرهای آهنی حمل می کنند، در حالی که آن دوران، عصر مفرغ (برنز) بوده و آهن فلزی بسیار کمیاب و گرانبها محسوب می شد.
• موقعیت اهرام ثلاثه: در بسیاری از نماهای شهر تبس (پایتخت) و رود نیل، اهرام ثلاثه جیزه در پس زمینه دیده می شوند. این یک خطای فاحش جغرافیایی است، زیرا فاصله تبس تا جیزه حدود ۵۰۰ کیلومتر است. علاوه بر این، اهرام در آن زمان هنوز پوشش سنگ آهک سفید و صیقلی خود را داشتند و به شکل امروزی نبودند.
• نمادهای سلطنتی: مار کبرای سلطنتی (اورائوس) که نماد انحصاری فرعون و خاندان سلطنتی بود، بر پیشانی تمام مردم عادی نیز دیده می شود. همچنین فرعون هرگز تاج معروف «پشنت» یا تاج مصر متحد را بر سر ندارد.

در نهایت، باید پذیرفت که سریال «یوسف پیامبر» یک اثر دراماتیک است، نه یک مستند تاریخی. این مجموعه با هدف انتقال پیام های اخلاقی و معنوی قصه قرآنی ساخته شده و در این راه موفق بوده است. اما لازم است مخاطبان آگاه باشند که بسیاری از جزئیات به نمایش درآمده، زاییده تخیل نویسنده و liberties (آزادی های) هنری بوده و با اسناد دقیق تاریخی و حتی برخی روایات دینی فاصله زیادی دارد.