چاپ لغتنامه دهخدا چند سال زمان برد و هزینه آن چقدر بود؟
لغتنامه دهخدا یکی از عظیم ترین و ارزشمندترین آثار مرجع زبان فارسی است که تالیف و چاپ آن، حاصل نزدیک به نیم قرن تلاش شبانه روزی نسل هایی از ادیبان، پژوهشگران و دانشگاهیان ایران است. این پروژه ماندگار، علاوه بر ارزش فرهنگی، از لحاظ مدیریت پروژه، نیروی انسانی و هزینه نیز نمونه ای کم نظیر به شمار می رود. این مقاله با نگاهی تحلیلی به جزئیات مدت زمان تالیف، مسیر چاپ و هزینه لغتنامه دهخدا می پردازد.
آغاز پروژه لغتنامه دهخدا؛ از ایده تا عمل
ایده تدوین لغتنامه جامع فارسی زمانی شکل گرفت که علامه علی اکبر دهخدا در اوج فعالیت های ادبی و اجتماعی خود، نیاز به مرجعی فراگیر برای واژگان و اصطلاحات فارسی را احساس کرد. دهخدا از سال ۱۳۱۵ شخصا تالیف لغتنامه را آغاز نمود و تا پایان عمر (۱۳۳۴) بخش قابل توجهی از کار را به انجام رساند.
دهخدا از ابتدا این پروژه را بسیار فراتر از یک واژه نامه معمولی می دید. او هر لغت را با تحقیق درباره معانی، کاربردها، ریشه شناسی و حتی شواهد تاریخی و ادبی در متون می نگاشت و منابع فارسی و غیر فارسی را مورد بررسی قرار می داد.
تشکیل موسسه لغتنامه دهخدا؛ گام علمی و نهادی
در دی ماه ۱۳۲۴ قانون تشکیل مؤسسه لغت نامه دهخدا با تصویب مجلس شورای ملی، گسترش و فعالیت پروژه را وارد مرحله تازه ای کرد. این موسسه نخستین مرکز تخصصی و رسمی در ایران برای تالیف واژه نامه های بزرگ و مدیریت پروژه های زبانی بود.
محل اولیه این موسسه، منزل شخصی دهخدا بود اما در سال های بعد ابتدا به کنار عمارت مجلس در میدان بهارستان و سپس در سال ۱۳۳۶ بنابر مصوبه مجلس، به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران منتقل شد. این تغییر مکان ها، امکانات علمی و سخت افزاری بیشتری را هم فراهم کرد و چهره های ادبی و علمی شاخصی به پروژه پیوستند.
مراحل تالیف و چاپ لغتنامه دهخدا با جزئیات کامل
۱. گردآوری داده ها و فیش برداری گسترده
کار تدوین لغتنامه دهخدا چند مرحله مفصل داشت. نخست تیم های پژوهشی، متون کلاسیک و معاصر فارسی و حتی متون غیرفارسی مرتبط با ایران شناسی را می خواندند و قسمت های واجد اهمیت را استخراج و ترجمه می کردند.
سپس پژوهشگران و ده ها دانشجو، هر قطعه مرتبط با یک واژه یا اصطلاح را به صورت جداگانه روی برگه هایی کوچک یا همان فیش می نوشتند. این مرحله، یکی از عظیم ترین عملیات فیش نویسی فرهنگی جهان بود و به روایت اسناد، نزدیک به سه میلیون فیش تولید شد.
۲. تدوین و تالیف مقالات لغتنامه
دهخدا و گروهی از ادبا، بر اساس این فیش ها برای هر واژه یا اصطلاح یک مقاله کوتاه یا بلند تالیف می کردند. هر مدخل علاوه بر معنی، تاریخی از کاربردها، نقل قول از متون، مثال های ادبی و ریشه شناسی داشت. برای واژگان مهم، حتی ریشه های عربی، ترکی، مغولی، فرانسوی و … نیز بررسی می شد.
۳. مراحل چاپ و تکثیر
اولین جلد لغتنامه دهخدا در سال ۱۳۱۹ منتشر شد؛ اما مشکلات جنگ جهانی دوم و مسائل داخلی تا پنج سال بعد (۱۳۲۴) چاپ جلد دوم را به تأخیر انداخت.
بعد از تصویب بودجه و ماده واحده مجلس در اسفند ۱۳۲۴، چاپخانه مجلس شورای ملی مسئول چاپ رسمی پروژه شد. بعدها کل امور چاپ و نشر لغتنامه به دانشگاه تهران واگذار شد و از سال ۱۳۳۶ دانشگاه تهران بستر اصلی چاپ و انتشار فرهنگ دهخدا شد. کار چاپ تا ۱۳۵۵ ادامه یافت.
مشارکت و همراهی دانشمندان، اساتید و نیروی انسانی
در کنار دهخدا، استادان و پژوهشگرانی چون دکتر محمد معین (جانشین دهخدا به وصیت ایشان)، دکتر سید محمد دبیرسیاقی و دکتر سید جعفر شهیدی نقش کلیدی در تکمیل و انتشار لغتنامه ایفا کردند. استاد بدیع الزمان فروزانفر، احمد بهمنیار، جلال همایی، ذبیح الله صفا و چهره های دیگر نیز سال ها به عنوان همکار یا مشاور، در حفظ و توسعه این اثر سهم داشتند.
مشخصات فیزیکی و ساختاری لغتنامه دهخدا
- مجموعه لغتنامه شامل ۴۰ جلد (مجلد)
- دارای بیش از ۲۶ هزار صفحه (هر صفحه ۳ ستون با حروف ریز)
- ۴۰۰ هزار مدخل واژه، اصطلاح و ترکیب فارسی و غیر فارسی
- قطع کتاب ها ۳۴ در ۲۱ سانتیمتر (قطع رحلی بزرگ)
- دسته بندی الفبایی اما با حجم صفحات متفاوت برای هر حرف
- شمول توضیحات مفصل، ذکر شواهد و تاریخچه واژه ها
- ارسال نسخه هایی از لغتنامه به کتابخانه های بزرگ ۱۹ کشور جهان و ثبت آن به عنوان مرجع بین المللی
هزینه تالیف و چاپ لغتنامه دهخدا چقدر شد؟
هزینه نهایی تالیف و چاپ لغتنامه دهخدا طبق اسناد تاریخی کمتر از ۹ میلیون تومان در بیش از ۳۵ سال بود. همچنین طبق گزارش روزنامه اطلاعات در تیر ۱۳۵۴، در یک سال پایانی پروژه این رقم نهایتاً به ۱۰ میلیون تومان رسید تا پروژه به نقطه پایان برسد.
- ۲ میلیون تومان بابت فروش مجلدات لغتنامه در همان سال ها به پروژه بازگشت داده شد.
- ۱ میلیون تومان صرف خرید کتاب های مرجع، منابع و وسایل تخصصی پژوهش شد.
- مجموعاً ۶ میلیون تومان برای حق تالیف، ترجمه و دستمزد اساتید و کارکنان طی ۴۰ سال هزینه گردید.
- حمایت مالی دانشگاه تهران و مجلس شورای ملی کلید موفقیت این پروژه بود و بدون این پشتیبانی، امکان تداوم پروژه برای این مدت طولانی وجود نداشت.
با توجه به ارزش پول در دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۵۰، این مبالغ رقم های بسیار بالایی محسوب می شد و تنها یک اراده ملی و فرهنگی می توانست چنین هزینه ای را توجیه و تامین کند.
دستاوردهای فرهنگی و تاثیر لغتنامه دهخدا در ایران و جهان
لغتنامه دهخدا نه تنها مرجعی برای زبان فارسی بلکه گنجینه ای از تاریخ، فرهنگ، ادبیات و تمدن ایرانی است. این پروژه، استاندارد واژه نامه نویسی آکادمیک در ایران را ارتقا داد و الگویی الهام بخش برای دیگر فرهنگ های لغت شد.
این فرهنگ سترگ امروزه مدارک بی همتا درباره سیر تحول واژگان، نفوذ زبان های بیگانه، اصطلاحات علمی، کلمات قدیمی و حتی اطلاعات تاریخی و جغرافیایی ایران را در بر دارد.
در ۷۷ کتابخانه معتبر جهان در ۱۹ کشور نسخه هایی از لغتنامه به عنوان سند علمی مورد استفاده است و هر سال میلیون ها کاربر اینترنتی به نسخه دیجیتال آن مراجعه می کنند.
جمع بندی؛ میراث ماندگار دهخدا
چاپ لغتنامه دهخدا یک پروژه ملی، علمی و فرهنگی بود که ۴۰ سال تالیف و بیش از ۳۵ سال چاپ و نشر آن به طول انجامید و حاصل آن ۴۰ جلد و ۲۶ هزار صفحه سند زنده فرهنگ ایران است. هزینه مجموع این پروژه کمتر از ۱۰ میلیون تومان برآورد شد که در سایه حمایت نهادی و تلاش مخلصانه دلسوزان زبان فارسی، به ثمر نشست. لغتنامه دهخدا همچنان، میراثی ماندگار برای ایران و فارسی زبانان جهان خواهد بود.
نظرات کاربران